Sokakta yürürken bir yabancının tökezleyip düşmesini izlerken güldüğünüz hiç oldu mu? Ya da sosyal medyada izlediğiniz düşme videolarını komik bulduğunuz? Neden birinin düşmesini komik buluruz? Bunun bilimsel açıklaması nedir?

Sokakta yürürken bir yabancının tökezleyip düşmesini izlerken güldüğünüz hiç oldu mu? Ya da sosyal medyada izlediğiniz düşme videolarını komik bulduğunuz? Neden birinin düşmesini komik buluruz? Bunun bilimsel açıklaması nedir?

Son yıllarda yapılan araştırmalar, düşen birine gülmenin sadizm ya da empati yoksunluğuyla değil; bir dizi duygu ve unsurların bir araya gelmesiyle ortaya çıkan bir reaksiyon olduğunu ortaya koyuyor. Bu bileşim de bizi kahkahalara boğabiliyor. Ancak bu tür mizahın anatomisine geçmeden önce, iki önemli noktayı dikkate almak gerekiyor. İlki, her düşüşün komik olmadığını unutmamak. Çünkü düşmeler ciddi sonuçlara yol açabiliyor ve özellikle savunmasız insanlarda hayati risk oluşturabiliyor. İkinci olarak, düşmenin herkese komik gelmediğini unutmamak lazım. Psikolog Janet Gibson, bu konuda yaptığı açıklamada "Ben gülemiyorum çünkü düşmelere karşı hoşnutsuzluk duyuyorum. Böyle bir sahne gördüğümde, ilk tepkim ciddi bir kaza, bir yaralanma düşüncesi oluyor ve o kişinin sağlığı için endişeleniyorum" diyor.

ABD’deki Grinnell College'da An Introduction to the Psychology of Humor ("Mizah Psikolojisine Giriş") isimli kitabın yazarı Emeritus Profesör Gibson ise bir kişinin tökezlemesini bir anda komedi sahnesine dönüştüren dört temel bileşeni detaylandırıyor. Bunlardan ilki, "norm ihlali" olarak adlandırılan unsur. Sonuçta, hepimizden beklenen; A noktasından B noktasına sorunsuzca yürümek, yani yolda dikkate değer bir olay yaşamamak. "Aslında bu durumun komik olması tuhaftır, çünkü düşmek bir rahatsızlığa neden olabilir ve toplumsal kurallara aykırı bir davranıştır. Ancak bir şekilde, norm ne kadar ihlal edilirse, bu durum o kadar komik hale geliyor" diye analiz ediyor Gibson. İkinci unsur ise sürpriz etkisidir. Böyle bir olay beklenmedik olduğu için, beklentilerin tersine dönmesi zihnimizde bir tepki oluşturur. "Sürpriz sadece düşme anı olmak zorunda değil. Kişinin nasıl düştüğü ya da olayın yaşandığı an ve bağlam da sürpriz unsuru taşıyabilir" diye ekliyor Gibson.

Üçüncü nokta ise yaşanan olayın zararsız görünmesi ve ciddi sonuçları olmaması gerçeğidir. Elbette, bir kişinin onuncu kattan düşüp hayatını kaybetmesi kimseye komik gelmez. Ancak, ayaklarını birbirine çarpıp kaldırıma yayılan ve ardından utanarak ayağa kalkan birinin hali tamamen farklıdır. Gibson'ın belirttiği son unsur ise yüz ifadesi: "Eğer düşen kişi acı çekiyor ya da sinirli görünüyorsa, sahne komik olmaktan çıkar. Ancak kişi şaşkın, afallamış ya da mahcup bir ifade sergiliyorsa, bu durum olayın espri unsuru haline gelmesine yol açar."

ABD'deki Arizona Üniversitesi'nden profesör Caleb Warren ise, bazen ciddi bir olayın dahi komik hale gelebileceğini vurguluyor. Bu alanda araştırmalar yapan Warren, "Kötü bir şey meydana geldiğinde, eğer bu duruma karşı belli bir mesafe hissediyorsak, bu olay mizaha dönüşebilir" diyor. Örneğin, mekânsal ya da coğrafi mesafe: Uzak bir şehirde, ülkede veya kıtada yaşanan bir düşme olayı bize daha komik görünebilir. Sosyal mesafede ise tepki, düşen kişinin tanıdık mı yoksa yabancı mı olduğuna bağlı olarak değişir. Bir yakınımızın düşmesine kahkahayla gülme konusunda kendimizi daha özgür hissedebiliriz, ya da tam tersine, onun adına utanç duyabiliriz. Zamansal mesafe de önemli. Başta ciddiyetle karşılanan bir düşme, aylar veya yıllar sonra eğer ciddi sonuçlar doğurmamışsa, hafif ve komik bir anıya dönüşebilir.

Düşmeleri komik bulmamızın sebebi, genellikle o olayın dışında, güvenli bir mesafede olmamızdır. Warren, "Bir kaykaycı, bir hareket yaparken korkuluğuna çarpıp kasıklarına darbe alırsa, izleyicide bir gülme tepkisi oluşabilir, çünkü bu kişiyle özel bir bağınız yoktur. Sonuçta bu olay sizin başınıza gelmiyor" diye açıklıyor.

Araştırmacıya göre, her bireyin düşme olayını komik bulmasını sağlayan bir "mükemmel doz"u vardır.