Pakistan’dan Afrika’ya kadar yüzlerce savaş odağı, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik bombardımanlarının başlamasının ardından alevleniyor ve birbirine bağlanma potansiyeli taşıyor. Oysa savaşlar genellikle hep “kısa sürecek” diye başlar.

Pakistan’dan Afrika’ya kadar yüzlerce savaş odağı, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik bombardımanlarının başlamasının ardından alevleniyor ve birbirine bağlanma potansiyeli taşıyor. Oysa savaşlar genellikle hep “kısa sürecek” diye başlar.

Mar-a-Lago’daki bir kulüpte kurulduğu varsayılan odada televizyon sahnesinden çıkıp gerçek dünyaya baktığınızda, ABD ve İsrail’in İran rejimine yönelik saldırısının farklı krizleri birbirine bağladığı ve birden fazla savaş cephesini patlatma riski taşıdığı açıkça görülüyor. Bu cepheler, “Board of Peace” döneminin ilk savaşı uzadıkça daha da genişleyecek. ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth, Epic Fury operasyonunun ABD’ye karşı süren 47 yıllık savaşın sonunu getireceğini söylüyor; ancak İran’ın askeri kapasitesinin yok edilmesinin tek bir gecede gerçekleşmeyeceğini de kabul etmek zorunda kalıyor.

İRAN'DA KARA OPERASYONU İHTİMALİ KUVVETLENİYOR Donald Trump savaşın çok uzun sürmesini istemediğini söylüyor, fakat aynı zamanda süreceğini de ima ediyor. Başından beri savaşın dört hafta süreceğini düşündüğünü, ancak “onları beklenenden hızlı yok ettiklerini” söyleyerek memnuniyetini dile getiriyor. Hegseth kara birliklerinin gönderilmeyeceğini açıklasa da Trump bunu tamamen dışlamıyor. ABD ve İsrail “hava üstünlüğü elde ettiklerini” vurguluyor, ancak bunun hiçbir zaman tek başına bir rejim değişikliğine yol açmadığını da biliyorlar.

SAVAŞIN İLK GENİŞLEMESİNİN KURBANI LÜBNAN OLDU Bu çelişkili dinamikler içinde savaş şimdiden genişlemeye başladı. Sadece Lübnan’ın sürece dahil olması nedeniyle değil: ABD’li General Caine, operasyon sahasında ek birliklerden ve “taktik hava gücünün daha yoğun kullanılmasından” söz etti. Avrupa cephesinde ise Birleşik Krallık sonunda üslerini ABD’ye açtı. İngiliz hedefleri Kıbrıs’ta, Fransa ise Abu Dabi’de saldırıya uğradı ve Körfez ülkelerini savunmaya hazır olduğunu açıkladı. İran’daki monarşi yanlıları ve İsrail liderliği ise Tahran’da müzakere edilmiş bir geçiş süreciyle pek ilgileniyor görünmüyor.

İSRAİL SIRADAKİ 'İRAN'INI ARIYOR, HEDEFTE TÜRKİYE VAR Eski İsrail Başbakanı Naftali Bennett Türkiye’yi “bir sonraki İran” olarak tanımlamaya başladı; bu da NATO üyesi bir ülkenin potansiyel düşman olarak gösterilmesi anlamına geliyor. ABD ve İsrail’in füze stoklarının uzun sürecek bir savaşta sorun yaşayabileceği konuşulurken, İran’ın geçen hazirandaki “12 Gün Savaşı”ndan bazı dersler çıkardığı görülüyor. Bugün Rusya ve Çin, İran’a yardım, istihbarat ve askeri ekipman sağlama konusunda geçmişe kıyasla daha fazla rol oynuyor.

KÖRFEZ ÜLKELERİ KENDİLERİNİ ALDATILMIŞ HİSSEDİYOR Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, ABD ve İsrail’e askeri operasyonları derhal durdurmaları çağrısında bulundu; aksi halde çatışmanın tüm Orta Doğu’ya yayılabileceğini söyledi. İran’ın misillemeleri altında kalan Körfez ülkeleri ise ABD’nin hesap hatası yapıp yapmadığını sorguluyor. Washington’un kendi üslerini ve İsrail’i korumaya öncelik vererek onları İran ateşine açık bıraktığını düşünüyorlar. İran saldırılarının hedefi sistematik biçimde büyük limanlar, havaalanları ve enerji altyapıları oluyor ve bunun küresel ekonomi üzerinde ciddi etkileri bulunuyor.

İRAN'DA BAŞLAYAN ATEŞ DALLANIP BUDAKLANACAK MI? Bununla da sınırlı değil. Çatışmanın iki büyük kriz bölgesiyle birleşme ihtimali ortaya çıkıyor: Kızıldeniz / Afrika Boynuzu bölgesi Afganistan-Pakistan hattı Ramazan ortasında bile çatışmalar sürüyor. Günlerdir İslamabad ordusu, Kandahar’dan Kabil’e kadar Afganistan içinde derin operasyonlar yürütüyor ve onlarca kişi hayatını kaybediyor. Suudi Arabistan, Katar ve Türkiye’nin gerilimi düşürme girişimleri sonuç vermedi. Bu durum, bölgede krizleri yönetebilecek etkili bir güvenlik mekanizmasının bulunmadığını gösteriyor. Çin’e yakınlığıyla bilinen Pakistan, zaten kırılgan bir tabloyla karşı karşıya: zayıf bir ekonomi ve kutuplaşmış bir siyaset. Nitekim iki gün önce ABD konsolosluklarına yönelik saldırılarda 22 kişi öldü.

HİÇ HESAPTA OLMAYAN YENİ BİR SAVAŞ DAHA BAŞLAMAK ÜZERE Kızıldeniz bölgesinde ise Etiyopya Federasyonu, Yugoslavya benzeri çok cepheli bir iç savaşın eşiğinde. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile görüşen Nobel Barış Ödüllü Başbakan Abiy Ahmed, Etiyopya milliyetçiliğinin eski temasını yeniden gündeme getirdi. Ülkenin “jeopolitik hapishaneden kurtulması” ve denize çıkış elde etmesi gerektiğini söyledi.

Abiy Ahmed, Etiyopya’nın İtalyan işgaline karşı kazandığı Adwa zaferinin 130. yıl törenine katılmadı. Yerine konuşan Cumhurbaşkanı Taye Atske Selassie, genişlemeci çizgiyi yineledi. Yakın geçmişte Tigray ayrılıkçılarına karşı yürütülen savaşta yüz binlerce kişinin ölmesi, tecavüzler, işkenceler ve kıtlık yaşanması belki de sadece bir ara dönem olarak kalabilir.

İtalya Başbakanı Giorgia Meloni’nin son ziyaretinden bu yana bölgede asker ve ağır silah yığınağı yapılıyor ve genel alarm ilan edilmiş durumda. Tigray Halk Kurtuluş Cephesi, bu mobilizasyonu barış anlaşmasının ihlali olarak nitelendirdi. Amhara (Fano) hareketi ve Oromo Kurtuluş Cephesi de seferber oldu.

ETİYOPYA'DA ÇIKACAK BİR SAVAŞ SUDAN İÇ SAVAŞIYLA BİRLEŞEBİLİR Yeni bir Etiyopya savaşı muhtemelen Sudan iç savaşıyla birleşecektir. Birleşik Arap Emirlikleri, Etiyopya’nın desteğiyle RSF güçlerini destekliyor. Ayrıca Etiyopya ile Eritre arasında doğrudan bir savaş yeniden başlayabilir; bu da Mısır, BAE, Suudi Arabistan ve İsrail’i sürece dahil edebilir.

SOMALILAND BOMBASI Somali, Türk F-16’larının bulunduğu ülkelerden biri olarak, Somaliland’ın ayrılıkçı taleplerine karşı çıkıyor. Buna karşın Somaliland, İsrail tarafından bağımsız bir devlet olarak tanındı. Şubat ortasında Kahire’de düzenlenen askeri geçit törenine Somali Cumhurbaşkanı Hassan Sheikh Mohamud da katılmıştı.

KARAMSAR TABLO Genel tabloya bakıldığında, statükoyu değiştirmek isteyen ülkeler arasında fiili bir hizalanma oluşuyor: İbrahim Anlaşmaları’nın imzacıları İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri, ayrıca revizyonist bir çizgi izleyen Etiyopya. Buna karşılık daha geniş ve kalabalık ülkelerden oluşan statükocu bir Sünni eksen ortaya çıkıyor: Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve Mısır.

Tüm bu gelişmelerin arka planında ise Afrika’dan Afganistan’a uzanan geniş bir coğrafyada etkili olan Şii meselesi bulunuyor. Tarihsel olarak bu hareketlerin referans noktası ayetullahların İran’ıydı. Tarih bize şunu gösteriyor ki neredeyse tüm savaşlar hızlı bir askeri zafer beklentisiyle başlar. (Fotoğraflar: Reuters)