Gaziantep'te yaklaşık 400 yıllık tarihi han, restorasyonun ardından sabun ve pekmez üretiminin geçmişten günümüze uzanan hikayesini anlatan müzeye dönüştürüldü. Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde önemli hanlar arasında gösterilen yapı, bugün ziyaretçilerini geleneksel üretim yöntemleriyle buluşturuyor.

Şahinbey ilçesi Tışlaki Mahallesi'nde bulunan ve uzun yıllar atıl durumda kalan tarihi han, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'ne bağışlandı. Yaklaşık 1,5 yıl süren restorasyon çalışmalarının ardından yeniden ayağa kaldırılan yapı, Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi olarak kapılarını ziyaretçilere açtı.

Gaziantep'in geçmişteki üretim kültürünün izlerini taşıyan müzede, zeytinin sabuna ve zeytinyağına dönüşme süreci geleneksel yöntemlerle anlatılıyor. Zeytinlerin kırılmasında kullanılan mengeneden zeytinyağlarının saklandığı kuyulara kadar birçok araç, tarihi handa sergileniyor. Üzümün pekmeze dönüşme süreci de müzenin önemli bölümlerinden birini oluşturuyor.

Geçmişte kullanılan "şerbet evi, tort, mahsere ve tekedene" gibi geleneksel araçlar, ziyaretçilere üzümün nasıl işlenerek pekmeze dönüştürüldüğünü gösteriyor. Müzenin hazırlanması sırasında Gaziantep ve çevre köylerde kapsamlı araştırmalar yapıldı. Geçmişte sabun, zeytinyağı ve pekmez üretiminde kullanılan araç ve gereçler tek tek toplanarak müzeye kazandırıldı.

Müze, yalnızca tarihi araçların sergilendiği bir alan olmanın ötesine geçiyor. Ziyaretçiler, dijital sunumlar ve görsel materyallerle geleneksel üretim süreçleri hakkında bilgi edinirken, düzenlenen atölyelerde bazı üretim aşamalarını uygulamalı olarak deneyimleme fırsatı buluyor.

Müze ilgili bilgi veren rehber Ayşegül Aksu, "Bulunduğumuz yapı yaklaşık 400 yıllık bir geçmişe sahip. Aslında burası 400 yıllık bir müze değil, 400 yıllık tarihi bir sabunhane. 2021 yılında Pekmezci ailesi tarafından Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'ne hibe edildi. Ardından kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirildi ve 2023 yılında halka açıldı.

O tarihten bu yana ziyaretçilere hizmet veriyor. Müzede hem pekmezin hem de sabunun tarihini anlatıyoruz. Ziyaretçiler içeri girdiklerinde üzümün pekmeze, zeytinyağının ise sabuna dönüşme sürecini ve bu ürünlerin geçmişten günümüze gelen yapılış aşamalarını görebiliyor" dedi.

Sabun nasıl yapıldığını anlatan rehber Aksu, "Sabun dediğimiz ürün temel olarak dört malzemeden oluşuyor. Yağ, su, tuz ve kostik. Bunlar geleneksel sabun yapımında kullanılan temel malzemeler. Burada ise özellikle zeytinyağlı sabun üretimi yapılıyordu.

Gaziantep ve çevresi, zeytin üretiminin yoğun olduğu bir bölge. Özellikle Nizip'in meşhur zeytinyağlı sabunları Gaziantep'te de üretiliyordu. Bulunduğumuz yapı da geçmişte bir sabunhane olarak kullanıldığı için burada uzun süre zeytinyağlı sabun üretildiğini biliyoruz. Dört malzeme bir araya getirildikten sonra sabun, miktarına bağlı olarak yaklaşık iki gün boyunca kaynatılıyor.

Belirli bir kıvama ulaştığında döküm alanına taşınıyor. Ardından kesim ve mühürleme işlemleri yapılıyor. Daha sonra sabunlar, "tenanir" adı verilen sabun kuleleri şeklinde istifleniyor. Bu kulelerde yaklaşık 6 ila 9 ay bekletilen sabunlar, kuruyarak kullanıma hazır hale geliyor" ifadelerini kullandı.