Gıda ve gübre piyasaları, Orta Doğu'daki çatışmalardan kaynaklı aksamalar, Rusya-Ukrayna Savaşı nedeniyle Karadeniz üzerinden yapılan sevkiyatlardaki sorunlar, enerji maliyetlerindeki artış ve aşırı hava olaylarının baskısıyla gaza bastı. Küresel gıda fiyatları son 4 yılın en yüksek seviyesine çıkarken, gübre fiyatları da yüksek seyretmeye devam ediyor. Olan yine savaşlarda hiçbir dahli olmayan ve zorlu koşullarda yaşamını sürdürmeye çalışan mazlum coğrafyalardaki yüz milyonlarca suçsuz insana oluyor.

Küresel gıda ve gübre piyasaları, Orta Doğu'daki çatışmalardan kaynaklı aksamalar, Rusya-Ukrayna Savaşı nedeniyle Karadeniz üzerinden yapılan sevkiyatlardaki belirsizlikler, enerji maliyetlerindeki artış ve aşırı hava olaylarının baskısı altında bulunuyor. Kızıldeniz ve Babulmendeb Boğazı güzergahındaki güvenlik riskleri nedeniyle bazı taşımacılık şirketlerinin gemilerini Ümit Burnu üzerinden daha uzun rotalara yönlendirmesi teslimat sürelerini uzatırken, yakıt, navlun ve sigorta maliyetlerini artırıyor. Bu durum, enerji ve gübrenin yanı sıra tahıl ve diğer gıda ürünlerinin taşıma maliyetleri üzerinde de yukarı yönlü baskı oluşturuyor.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile Dünya Bankası verilerinden derlenen bilgilere göre, küresel gıda fiyatları ağustosta Kasım 2022'den bu yana en yüksek seviyesine ulaşırken, gübre fiyatları yılın ikinci çeyreğinde gördüğü zirveden gerilemesine rağmen yüksek seyrini muhafaza ediyor. FAO Gıda Fiyat Endeksi, ağustosta aylık bazda yüzde 1,9 artarak 133,3 puana ulaştı. Böylece endeks, Kasım 2022'den bu yana en yüksek seviyesini gördü. Küresel gıda fiyatları geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 2,5 yükselirken, Mart 2022'de Rusya-Ukrayna Savaşı'nın başlamasının ardından kırılan tarihi seviyenin bir miktar altında kaldı. Ağustosta gıda endeksinde yer alan tahıl, bitkisel yağ, et, süt ürünleri ve şeker gruplarının tamamında fiyat artışı yaşandı. Şeker fiyatları ağustosta bir önceki aya göre yüzde 11,9 artarak Haziran 2025'ten bu yana en yüksek seviyesine çıktı.

Bu artışta, sıcak ve kurak hava nedeniyle Avrupa Birliği'nde (AB) şeker pancarı veriminin düşeceği beklentisi, güçlü El Nino'nun Asya'daki üretim üzerindeki olası etkileri, Brezilya'nın orta-güney bölgesindeki üretim kaybı ve Hindistan'ın gümrüksüz ham şeker ithalatı kararı etkili oldu. Aynı dönemde tahıl fiyatları yüzde 2,2, süt ürünleri yüzde 2,3 ve et fiyatları yüzde 1 yükseldi. Buğday fiyatları, Karadeniz'deki ihracatta yaşanan sorunlar ve Avrupa'daki sıcak ve kurak hava koşulları nedeniyle aylık yüzde 2,6, yıllık yüzde 15 artış gösterdi. Mısır fiyatları da ABD ve AB'deki üretim endişeleri, yem ve etanol talebi ile Ukrayna'nın ihracatındaki aksamaların etkisiyle yüzde 2,5 yükseldi. Pirinç fiyatlarındaki artış yüzde 0,5 oldu. Bitkisel yağ fiyatları ise güçlü ithalat talebi ve Güneydoğu Asya'da üretimin El Nino'dan olumsuz etkilenebileceği endişesiyle son 3 ayda yükselişini sürdürerek Haziran 2022'den bu yana en yüksek seviyesine ulaştı.

FAO, küresel tahıl üretiminin bu yıl geçen yıla göre yüzde 2 azalarak 2 milyar 980 milyon tona gerilemesini öngörüyor. Ayrıca, dünya mısır üretiminin 1 milyar 309 milyon ton, buğday üretiminin 810,7 milyon ton ve pirinç üretiminin 553,1 milyon ton seviyesinde gerçekleşeceği tahmin ediliyor. Küresel tahıl stoklarının halen makul seviyede bulunmasına rağmen üretim ve ticaretteki düşüş piyasalardaki arz endişelerini kuvvetlendiriyor. Dünya Bankasının emtia fiyat verilerine göre, küresel gübre fiyatları son dönemde yılın ikinci çeyreğinde ulaştığı zirve seviyelerden geriledi. Buna rağmen küresel gübre fiyatları yüksek seyrine devam ediyor. Gübre fiyatları haziran-ağustos döneminde ürün bazında farklı seyir izledi. Küresel gübre fiyat endeksi, hazirandaki 156,1 puandan ağustosta 146,4 puana gerileyerek yüzde 6,2 düştü. Endeks, ağustosta önceki aya göre de yüzde 1,9 azaldı.

Ürenin ton fiyatı haziran-ağustos döneminde yüzde 13,9 düşerek 453,1 dolardan 390 dolara indi. Aynı dönemde triple süper fosfatın (TSP) ton fiyatı yüzde 4,2 azalarak 735,6 dolardan 704,4 dolara, potasyum klorürün fiyatı da yüzde 3,9 düşerek 402,5 dolardan 386,9 dolara geriledi. Buna karşılık diamonyum fosfatın (DAP) ton fiyatı yüzde 1,2 artarak 783,8 dolardan 793,5 dolara yükseldi. Fosfat kayanın fiyatı da yüzde 8,3 artışla ton başına 156,9 dolardan 170 dolara çıktı. Üre fiyatlarındaki düşüşte, Orta Doğu'daki çatışmaların ilk döneminde ortaya çıkan arz endişelerinin kısmen hafiflemesi etkili oldu. Çatışmalar ve Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan sevkiyatlardaki aksamalar, küresel üre arzının önemli bölümünün kesintiye uğrayabileceği endişesi yaratmış ve fiyatların yılın ikinci çeyreğinde hızla yükselmesine neden olmuştu.

Alternatif üreticilerin ihracatlarını artırması, Rusya ve ABD'nin pazardaki payının yükselmesi ve ithalatçı ülkelerin tedarik kaynaklarını çeşitlendirmesi arz üzerindeki baskıyı azalttı. Yüksek fiyatlar nedeniyle bazı alıcıların gübre alımlarını ertelemesi veya azaltması da üre fiyatlarındaki gerilemeyi destekledi. Dünya Bankası, Orta Doğu'daki çatışmaların enerji ve gübre piyasalarına etkisi nedeniyle gübre fiyatlarının 2026 genelinde ortalama yüzde 31 artmasını ve gübrenin çiftçiler açısından 2022'den bu yana en düşük erişilebilirlik seviyesine gerilemesini bekliyor.

Gübre fiyatlarındaki son düşüşe rağmen yüksek enerji maliyetleri, Hürmüz ve Babulmendeb boğazlarında gemi trafiğinde yaşanan aksamalar, El Nino bağlantılı hava koşulları, Karadeniz ticaretindeki belirsizlikler ve fosfat arzındaki sıkılığın gelecek dönemde küresel gıda fiyatları üzerinde yukarı yönlü risk oluşturmaya devam ettiğine işaret ediyor.