Libya’nın kavurucu çöllerinin yüzlerce metre altında bulunan dev fosil su rezervleri, yaklaşık 4 bin kilometrelik boru ağıyla ülkenin kıyı şehirlerine taşınıyor. 1980’lerde Muammer Kaddafi döneminde başlatılan ve milyarlarca dolara mal olan Büyük Yapay Nehir, milyonlarca insanın su ihtiyacını karşılıyor. Ancak yağışlarla yenilenmeyen rezervlerin geleceği tartışılıyor.

Sahra’nın altından kıyı şehirlerine su taşıyor Dünyanın en dikkat çekici su altyapı projelerinden biri Libya’da bulunuyor. Ülkenin güneyindeki Sahra Çölü’nün derinliklerinde bulunan yeraltı suları, Büyük Yapay Nehir Projesi adı verilen dev boru ağı aracılığıyla kuzeyde nüfusun yoğunlaştığı bölgelere ulaştırılıyor. Yaklaşık 4 bin kilometre uzunluğundaki beton boru hatlarından oluşan sistem, Libya'nın içme ve tarımsal sulama suyu ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılıyor.

Çölün altında 40 bin yıllık su Projeyi sıra dışı hale getiren yalnızca büyüklüğü değil, kullanılan suyun geçmişi. Sistemin beslendiği yeraltı rezervleri, Sahra'nın bugünkünden çok daha yağışlı ve yeşil olduğu binlerce yıl öncesinde oluşan Nübyen Kumtaşı Akifer Sistemi'nin parçası. Bazı tahminlere göre kullanılan fosil suların geçmişi yaklaşık 40 bin yıl öncesine kadar uzanıyor. Ancak burada önemli bir sorun bulunuyor. Bu su rezervleri günümüzdeki yağışlarla kayda değer ölçüde yeniden beslenmiyor. Başka bir ifadeyle yerin altındaki dev su hazinesi kullanıldıkça azalıyor.

Kaddafi döneminde başlatıldı Libya'nın dev su projesinin inşasına 1984 yılında Muammer Kaddafi yönetiminde başlandı. İlk büyük aşamayla 1991'de Bingazi'ye su ulaştırılırken, 1996'da başkent Trablus'un sisteme bağlanmasıyla proje daha da genişledi. Daha sonraki yıllarda başka kıyı bölgeleri de şebekeye dahil edildi. Projenin finansmanında Libya'nın petrol gelirleri ve kamu kaynakları kullanıldı. Toplam yatırımın 25 milyar doları aştığı belirtiliyor.

Boruların çapı 4 metreyi buluyor Devasa altyapının rakamları da projenin büyüklüğünü ortaya koyuyor. Şebekede kullanılan beton boruların çapı yaklaşık 4 metreyi buluyor. Sistemin günlük su taşıma kapasitesinin ise yaklaşık 6,5 milyon metreküp olduğu belirtiliyor. Projenin ilk aşamalarında yaklaşık 85 milyon metreküp toprağın kazıldığı, sistemin yüzlerce metre derinlikteki çok sayıda kuyudan beslendiği aktarılıyor. Sahra'nın yüksek rakımlı güney bölgelerinden kuzeye doğru gerçekleştirilen su iletiminde coğrafyanın elverdiği noktalarda yer çekiminden de yararlanılıyor.

Libya'nın dev projesi çatışmalardan da etkilendi Libya'nın 2011 sonrasında içine girdiği siyasi ve askerî kriz, Büyük Yapay Nehir sistemini de etkiledi. Özellikle sonraki yıllarda pompalama istasyonları, kuyular ve boru hatlarının bazı bölümleri çatışmalar ve altyapı sorunları nedeniyle zarar gördü. Sistemin farklı güzergâhlara sahip olması su akışının tamamen kesilmesini önlese de bakım sorunları ve ülkedeki istikrarsızlık dev projenin işletilmesini zorlaştırdı.

Asıl soru: Su ne kadar yetecek? Büyük Yapay Nehir'in karşı karşıya bulunduğu en büyük mesele ise yerin altındaki rezervlerin sınırlı olması. Fosil suyun yağışlarla hızlı biçimde yenilenmemesi nedeniyle akiferden çekilen her metreküp su, binlerce yılda oluşmuş rezervin azalması anlamına geliyor. Çeşitli teknik değerlendirmelerde mevcut kullanım koşullarında bazı rezervlerin onlarca yıl daha kullanılabileceğine ilişkin tahminler bulunurken, gerçek sürenin tüketim miktarı, kuyu bölgeleri ve akiferin özelliklerine göre değişebileceğine dikkat çekiliyor. Böylece Sahra'nın altında binlerce yılda biriken su, bugün Libya'nın milyonlarca insanına hayat verirken projenin geleceği de bu dev rezervin ne kadar sürdürülebilir kullanılabileceğine bağlı bulunuyor.