İlk damlalar düştüğünde havaya yayılan o tanıdık koku çoğu kişiye çocukluğu, yaz yağmurlarını ya da ıslak toprağı hatırlatıyor. Bilim dünyasında 'petrikor' adı verilen bu kokunun arkasında ise tek değil, üç ayrı kaynak bulunuyor.

Yağmur başlamadan hemen önce ya da ilk damlaların ardından havada beliriveren o kokuyu hemen herkes tanır. Fakat çoğu kişinin “ıslak toprak kokusu” deyip geçtiği bu koku, aslında toprak, bitkiler ve atmosferden gelen farklı maddelerin aynı anda burnumuza ulaşmasıyla ortaya çıkıyor.

Yağmurla birlikte hissedilen bu özel kokuya “petrikor” adı veriliyor. Terim ilk kez 1964 yılında Avustralyalı bilim insanları tarafından kullanıldı. Ancak petrikor, tek bir maddenin kokusu değil. Yağmur sırasında üç farklı kaynak devreye giriyor ve ortaya hepimizin kolayca tanıdığı o hava çıkıyor.

Yağmur sonrası hissedilen toprak kokusunun önemli bir bölümü “geosmin” adı verilen maddeden kaynaklanıyor. Toprakta yaşayan bakteriler tarafından üretilen geosmin, havaya çok az miktarda karışsa bile insan burnu tarafından kolayca fark edilebiliyor. Bu yüzden yağmurun ilk dakikalarında toprak kokusu oldukça güçlü hissedilebiliyor.

Uzun süre yağmur yağmadığında bitkilerin ürettiği bazı yağlı maddeler toprağın ve kayaların üzerinde birikiyor. Yağmur başladığında bu birikintiler yeniden havaya karışıyor. Özellikle uzun süren kuru havanın ardından gelen hafif yağmurda kokunun daha belirgin olmasının nedenlerinden biri de bu.

Yağmur kokusunun bir başka parçası ise gökyüzünden geliyor. Yıldırımlı fırtınalarda oluşan ozon, hava hareketleriyle yeryüzüne taşınabiliyor. Bu da yağmur öncesinde zaman zaman hissedilen hafif metalik kokunun daha baskın hale gelmesine neden oluyor.

Bu yüzden her yağmur aynı kokmuyor.

Peki, koku yerden burnumuza nasıl ulaşıyor? Bu sorunun cevabı uzun yıllar net değildi. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde yapılan bir çalışmada, yağmur damlalarının yere çarpma anı yüksek hızlı kameralarla incelendi. Bir damla gözenekli toprağa düştüğünde yüzeyde küçük bir hava kabarcığı oluşuyor. Bu kabarcık kısa süre sonra patlıyor ve toprağın üzerindeki maddeleri çok küçük parçacıklar halinde havaya taşıyor. Rüzgar da bu parçacıkları çevreye yayıyor.

İlginç olan noktalardan biri de yağmurun şiddeti. Çok kuvvetli yağışlarda bu koku sanıldığı kadar belirgin olmayabiliyor. Hafif yağmur ise toprağın üzerindeki maddelerin havaya daha kolay karışmasını sağlıyor.

Uzun bir kurak dönemin ardından başlayan sakin bir yağmur, bu nedenle petrikorun en yoğun hissedildiği anlardan biri olabiliyor.