Bir dönem yalnızca belirtileri hafifletilebilen Alzheimer hastalığında araştırmalar bambaşka bir aşamaya geçti.

Alzheimer için yıllarca “yapılabilecek çok az şey var” düşüncesi hakimdi. Şimdi ise bilim dünyasının önünde çok daha geniş bir araştırma alanı bulunuyor. Yeni ilaçlardan kan testlerine, erken tanı yöntemlerinden yaşam tarzı müdahalelerine kadar yüzlerce çalışma sürerken, 2026 Dünya Alzheimer Raporu bu değişimi demans araştırmalarında yeni bir dönemin başlangıcı olarak değerlendiriyor. Alzheimer tedavisinde yakın zamana kadar kullanılan yöntemlerin büyük bölümü hastalığın yol açtığı belirtileri kontrol etmeye odaklanıyordu. Son yıllarda ise hastalığın seyrine müdahale edebilen ilaçlar gündeme geldi. Donanemab ve lecanemab, erken evre Alzheimer’da bilişsel gerilemeyi sınırlı ölçüde yavaşlatabildiği gösterilen ve onay alan ilk ilaçlar arasında yer aldı. Bu tedavilerin herkeste aynı sonucu vermediği ve sağladıkları faydanın ne kadar anlamlı olduğu konusunda bilimsel tartışmalar sürüyor. Ancak rapora göre asıl değişim, Alzheimer’ın seyrinin müdahale edilemez olmadığına dair ilk güçlü kanıtların elde edilmesi. Demans alanındaki ilaç araştırmalarının sayısı son 10 yılda yaklaşık yüzde 40 arttı. Şu anda dünya genelinde 192 klinik çalışmada 158 olası tedavi değerlendiriliyor. Bunların sekizi 2026 yılı içinde sonuç vermesi beklenen geniş kapsamlı Faz 3 çalışmalarından oluşuyor. Dikkat çeken bir başka ayrıntı ise araştırılan ilaçların üçte birinden fazlasının başlangıçta başka hastalıklar için geliştirilmiş olması.

Yeni rapor yalnızca ilaçlara odaklanmıyor. Ortaya çıkan araştırmalar, yaşam boyunca değiştirilebilir 14 risk faktörü üzerinde çalışılması halinde demans vakalarının yüzde 45’e kadarının geciktirilebileceğini veya önlenebileceğini öne sürüyor. Bu faktörler arasında yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, diyabet, sigara, aşırı alkol kullanımı, hareketsizlik ve depresyon bulunuyor. Bu oran, her demans vakasının önlenebileceği anlamına gelmiyor. Ancak hastalığın başlangıcını birkaç yıl bile geciktirmek, yaşlanan dünya nüfusunda milyonlarca kişiyi etkileyebilecek bir fark oluşturabilir. Yeni tedavilerin önündeki en büyük engellerden biri ise tanı süreci. Hastalığın seyrini yavaşlatmayı hedefleyen ilaçların erken dönemde kullanılması gerekiyor. Ancak birçok kişi bilişsel gerilemenin ilk aşamalarında tanı almıyor. Raporda verilen İngiltere örneğine göre Alzheimer tanısı alan kişilerin yalnızca yaklaşık yüzde 2’si en güvenilir tanı testlerine ulaşabiliyor.

Kan testi çözüm olabilir mi? Bilim insanlarının üzerinde çalıştığı alanlardan biri de Alzheimer’a ait biyolojik işaretleri kanda yakalayabilen testler. İlk araştırmalarda umut veren sonuçlar alınsa da bu testlerin geniş toplum gruplarında ne kadar doğru çalıştığının henüz netleşmesi gerekiyor. Amaç, belirtiler ağırlaşmadan önce risk taşıyan kişileri daha kolay tespit edebilmek ve tedavi seçeneklerini daha erken değerlendirebilmek.

Dünya nüfusunun yaşlanmasıyla birlikte demansın önümüzdeki yıllarda çok daha büyük bir sağlık sorunu haline gelmesi bekleniyor. Bazı tahminlere göre 2050 yılında dünya genelinde demansla yaşayan kişi sayısı 139 milyona ulaşabilir. Bu nedenle araştırmacılar için birkaç yıl önce mümkün görünmeyen küçük kazanımlar bile artık büyük önem taşıyor.