Psikologlara göre yeni bir şey aldığımızda hissettiğimiz coşkuyu çoğu zaman tek kelimeyle açıklarız. Haftalarca araştırıp sonunda sipariş verdiğiniz telefon, kıyafet gibi birçok ürün dünyanın en güzel eşyası gibi görünür. Gün boyunca ekranda başkalarının kıyafetleri, evleri, tatilleri ve yeni aldıkları ürünleri alanlar uyarıldı...

Haftalarca araştırıp sonunda sipariş verdiğiniz telefon, kutusunu açtığınız gün dünyanın en güzel eşyası gibi görünür. Birkaç hafta sonra ise masanın üzerinde duran sıradan bir cihaza dönüşür ve siz çoktan bir sonraki ürüne göz atmaya başlamışsınızdır. Klinik Psikolog, bu döngünün arkasında ürünün kendisinden çok ona sahip olma beklentisinin yattığını söylüyor. Psikolog'un anlattıkları, sepeti onaylamadan önce kendimize sormamız gereken soruları da gündeme getiriyor.

Yeni bir şey aldığımızda hissettiğimiz coşkuyu çoğu zaman tek kelimeyle açıklarız: dopamin. Klinik Psikolog Seda Kandur Karaca'ya göre bu açıklama kolay ama eksik. Halk arasında 'mutluluk hormonu' diye bilinen dopamin; ödül beklentisi, motivasyon, öğrenme ve davranışlara yön verme gibi çok daha geniş bir alanda görevalıyor. Yani alışverişin verdiği heyecanı anlamak için yenilik, beklenti, alışma ve psikolojik ihtiyaçları birlikte düşünmek gerekiyor.

Satın almadan önceki süreç aslında işin en keyifli kısmı olabilir. Modelleri karşılaştırır, yorumları okur, ürünü kullandığımız anları kafamızda canlandırırız. Zihnimizde 'Bu elimde olunca her şey daha güzel olacak' diye özetlenebilecek küçük bir gelecek senaryosu kurulur. Ödeme tamamlandığında ise bu hayali senaryo yerini gerçek deneyime bırakır. Karaca, yeni çantanın ilk günkü heyecanını birkaç ay sonra aynı yoğunlukta hissetmememizin bu yüzden şaşırtıcı olmadığını vurguluyor. Psikolojide 'hedonik adaptasyon' olarak da bilinen bu süreçte, bizi bir zamanlar heyecanlandıran şey zamanla gündelik hayatın sıradan bir parçasına dönüşüyor. Üstelik istemek, araştırmak, seçmek ve satın almak başlı başına kısa süreli bir haz döngüsü yaratıyor. Bir noktadan sonra aradığımız şey yeni bir eşya değil, yeni bir heyecan olabiliyor.

Döngüyü hızlandıran bir etken daha var: sosyal medya. Gün boyunca ekranda başkalarının kıyafetleri, evleri, tatilleri ve yeni aldıkları ürünler akıp gidiyor. Farkında olmasak da bu görüntüler kendi hayatımızı ve sahip olduklarımızı değerlendirme biçimimizi etkiliyor. Böylece bir şeyi, bize gerçekten iyi geleceği için değil, başkasında gördüğümüz için isteyebiliyoruz. Karaca, çözümün alışverişi tamamen bırakmak olmadığının altını çiziyor. Kendimize bir şey almak, ihtiyaçlarımızı karşılamak ve bundan keyif almak hayatın doğal bir parçası. Önerisi daha az ama daha bilinçli almak: Satın alma isteği geldiğinde birkaç saniye durup buna gerçekten ihtiyaç olup olmadığını, birkaç ay sonra da kullanılıp kullanılmayacağını ve evde benzerinin bulunup bulunmadığını sormak. Bir ihtiyacı mı karşıladığımızı, yoksa sadece kendimizi iyi hissetmeye mi çalıştığımızı düşünmek de kararı netleştiriyor. Plansız alışverişlerde birkaç gün düşünme süresi tanımak da işe yarayabilir. Çünkü çoğu zaman o anki istek, üründen çok içinde bulunduğumuz ruh haliyle ilgili. Karaca burada önemli bir ayrıma dikkat çekiyor: Haz ve tatmin aynı şey değil. Yeni bir ürün kısa süreli haz verse de uzun vadeli iyi oluş; aidiyet, yakın ilişkiler, özerklik, yeterlik duygusu ve hayata anlam katan deneyimlerle besleniyor. Dolabımız tıka basa doluyken 'Giyecek hiçbir şeyim yok' dememizin açıklaması da burada saklı. Sorun sahip olduklarımızın azlığı değil, onlardan beklediğimiz duygusal tatmini yanlış yerde aramamız olabilir. Bir sonraki sepeti onaylamadan önce kendimize 'Bu ürünü mü istiyorum, yoksa ona sahip olduğumda hissedeceğimi düşündüğüm duyguyu mu?' diye sormak, elimizdekilerin değerini yeniden fark etmenin ilk adımı olabilir.