Doğu Kazakistan’da yürütülen kazılarda Birinci Türk Kağanlığı’nın yükseliş dönemine tarihlenen yaklaşık 1400 yıllık surlarla çevrili büyük bir yerleşim ortaya çıkarıldı. 25 hektardan geniş alana yayılan Kalzhyr’de ev kalıntıları, yanmış tahıllar ve seramiklerin yanı sıra içinde ses çıkaran bir parça bulunan kuş biçimli figür dikkat çekti.

Orta Asya’nın erken Türk tarihine ışık tutacak önemli bir arkeolojik keşif yapıldı. Kazakistan’ın doğusundaki Zaysan Havzası’nda ortaya çıkarılan Kalzhyr yerleşimi, yalnızca savunma duvarları ve kalıcı yapılarıyla değil, günlük yaşama ilişkin sıra dışı buluntularıyla da araştırmacıların ilgisini çekti.

Kalzhyr ile Boran köyleri arasında bulunan yerleşimde yapılan tarihlendirmeler, alanın milattan sonra 6. ve 7. yüzyıllarda kullanıldığını gösterdi. İlk değerlendirmelere göre yerleşimin inşasına Birinci Türk Kağanlığı’nın erken dönemlerinde başlanmış olabilir. 25 hektardan daha geniş bir alanı kaplayan Kalzhyr’de kalın savunma duvarları ile uzun süreli yaşamı gösteren yapı kalıntıları ortaya çıkarıldı.

Kazılar özellikle yerleşimin güney bölümünde yoğunlaştırıldı. Burada bulunan ana savunma yapılarının büyük bir yangında ağır hasar gördüğü belirlendi. Ancak yangının nasıl çıktığı ve yerleşimin terk edilmesine yol açıp açmadığı henüz bilinmiyor. Kazılarda sıkıştırılmış toprak zeminler, kamış ve kilden yapılmış yapı parçaları ile üzerlerinde süsleme izleri bulunan sıva kalıntıları da bulundu. Bu buluntular, Kalzhyr’in geçici bir konaklama alanı değil, uzun süre kullanılan düzenli bir yerleşim olduğunu düşündürüyor.

Yerleşimde günlük yaşama ilişkin çok sayıda iz de bulundu. Yanmış buğday taneleri, bakliyatlar ve çeşitli seramik kaplar, bölgede gıda depolama ve yemek hazırlama faaliyetlerinin yapıldığını gösterdi. Buna karşılık burada yaşayan insanların ürünleri kendilerinin mi yetiştirdiği yoksa başka bölgelerden ticaret yoluyla mı aldığı henüz belirlenemedi.

Kazılarda bulunan küçük bir seramik kuş figürü ise diğer eserlerden ayrıldı. Figürün içerisinde sallandığında ses çıkaran bir parça bulunduğu tespit edildi. Kuşların erken Türk topluluklarının sanatında ve inanç dünyasında önemli bir yere sahip olduğu biliniyor. Bu nedenle figürün törensel bir anlam taşıyabileceği düşünülse de bunu doğrulayacak kesin bir bulgu bulunmuyor. Eserin çocuk oyuncağı ya da günlük yaşamda kullanılan sıradan bir nesne olma ihtimali de değerlendiriliyor.

Birinci Türk Kağanlığı 6. yüzyılda Orta Asya’nın önemli siyasi güçlerinden biri haline geldi. Bu dönem çoğunlukla hükümdarlar, savaşlar ve atlı birliklerle anılsa da Kalzhyr’deki keşifler farklı bir tabloyu ortaya koyuyor.

Savunma duvarları, yerleşik yapılar ve tarımsal ürün kalıntıları, Türk Kağanlığı’nın etkili olduğu coğrafyada göçebe topluluklarla birlikte kalıcı yerleşimlerin de bulunduğunu gösteriyor. Kalzhyr’in askeri bir üs, idari merkez ya da farklı amaçlara hizmet eden bir yerleşim olup olmadığı ise araştırmaların ilerleyen aşamalarında netleşecek.

Araştırmalar sırasında Türk Kağanlığı döneminden çok daha eski insan faaliyetlerinin izlerine de rastlandı. Bölgede Geç Tunç Çağı ile ilişkilendirilen, taşlardan oluşturulmuş “kereksur” tipi bir mezar yapısı tespit edildi. Bu yapıların merkezinde genellikle taş yığınları bulunuyor ve çevreleri dairesel ya da dikdörtgen taş dizileriyle çevreleniyor. Kalzhyr yerleşimiyle aynı kültüre ait olmadığı düşünülen bu bulgu, Zaysan Havzası’nın binlerce yıl boyunca farklı topluluklar tarafından kullanıldığını gösteriyor.