Göbeklitepe’de 1995’ten bu yana bulunan yüzlerce insan kemiğinin neden anıtsal yapıların içine dağıldığı yıllardır tartışılıyordu. İlk kez ortaya çıkarılan iki bozulmamış mezar, kemiklerin sanıldığı gibi özel bir ritüelin sonucu olmayabileceğini gösterdi....

Göbeklitepe’de kazıların başladığı günden bu yana 928 insan kemiği parçası gün yüzüne çıkarıldı. Büyük bölümü anıtsal yapıların dolgu tabakalarına karışmış halde bulunan bu kalıntıların nasıl oraya geldiği uzun süre açıklanamadı. Şimdi ortaya çıkarılan ilk iki sağlam mezar, yaklaşık 30 yıldır süren tartışmaya farklı bir yön verdi.

Şanlıurfa’nın yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusunda bulunan Göbeklitepe, MÖ 9600 ile 8000 yılları arasında yaklaşık 1600 yıl boyunca kullanıldı. T biçimli dikilitaşları ve üzerlerindeki hayvan kabartmalarıyla tanınan alanda bugüne kadar kadın, erkek ve farklı yaş gruplarına ait yüzlerce kemik parçası bulundu. Bunlar arasında 408 kafatası parçasının bulunması özellikle dikkat çekti. Beş kişiye ait kafatasında ise derin kesik izleri tespit edildi. Bu bulgular, Göbeklitepe’de ölülerle bağlantılı özel uygulamalar yapılmış olabileceği yönündeki görüşleri güçlendirmişti.

Göbeklitepe’deki ilk önemli mezarlardan biri, 2017 yılında koruyucu çatının drenaj çalışmaları sırasında bulundu. Bir yapının sıvalı tabanına açılmış böbrek biçimli çukurda en az üç kişiye ait kalıntılar vardı: 35 yaşından büyük bir kadın, 20-30 yaşlarında bir erkek ve 11-14 yaşlarında bir kız çocuğu. Bir kafatasının dördüncü bir kişiye ait olabileceği de değerlendirildi. Ancak mezarın içindeki kemikler ilk yerleştirildikleri konumda değildi. Kafatasları bir köşede toplanmış, bazı uzun kemikler ise duvar boyunca sıralanmıştı.

Araştırmacılara göre mezar üç bedenin aynı anda yerleştirilebileceği kadar büyük değildi. Bu nedenle ilk gömülen kişilerin kemiklerinin daha sonra kenara alınarak yeni definler için yer açılmış olabileceği düşünülüyor. Kemiklerin önemli bölümünde sert mineral tabakaları ve kemirgen izleri görüldü. Buna karşılık yakılma, boya kullanımı ya da kasıtlı kesmeye işaret eden izlere rastlanmadı. İkinci mezar ilk kez 2012’de fark edildi ancak 2022 yılında açıldı. Burada 20-30 yaşlarında bir kadın, sol tarafına doğru kıvrılmış ve yüzü doğuya dönük biçimde bulundu. Bedeni yumruk büyüklüğündeki taşların üzerine yatırılmıştı. İskelet büyük ölçüde bozulmadan kalmış olmasına rağmen uzun kemiklerin uçlarının kırıldığı ve gövdelerinde parçalanmalar bulunduğu görüldü. Aynı kırılma biçiminin Göbeklitepe genelinde dağınık halde bulunan kemiklerde de görülmesi önemli bir ipucu sağladı. Araştırmacılar, genç kadının mezarındaki kemiklerin ölümden sonra bulundukları yerde doğal süreçlerle kırıldığını belirledi. Toprak basıncı ve özellikle kemiklerin üzerinde oluşan kireçli mineral tabakalarının parçalanmada etkili olduğu düşünülüyor. Bu bulgu, alanın farklı noktalarında bulunan kemiklerin de insanlar tarafından bilinçli şekilde kırılmamış olabileceği ihtimalini güçlendirdi. Göbeklitepe’nin büyük anıtsal yapıları bir çukurun içinde yer alıyor. Yerleşimin daha yüksek bölümleri ise bu alanın çevresinde yükseliyor. Yeni değerlendirmelere göre üst kesimlerdeki evlerin tabanlarının altında bulunan mezarlar zamanla bozulmuş olabilir. Yoğun yapılaşma, şiddetli yağışlar ya da depremlerle birlikte yamaçtan kayan toprak, mezarlardaki kemikleri de aşağıdaki anıtsal yapılara taşımış olabilir. Bu senaryo, kemiklerin neden yaklaşık 3 bin metrekarelik geniş bir alana ve farklı dolgu tabakalarına yayıldığını da açıklayabilir.

Göbeklitepe uzun yıllar boyunca insanların belirli dönemlerde bir araya geldiği, sürekli yaşamın bulunmadığı bir tören merkezi olarak değerlendirildi. Son yıllarda ortaya çıkarılan konut izleri ve günlük yaşama ait buluntular ise bu görüşü değiştirmeye başladı. İki mezarın ortaya çıkarılması da Göbeklitepe’de insanların yalnızca belirli törenler için buluşmadığı, burada kalıcı bir yaşamın da sürdüğü yönündeki bulguları güçlendirdi.

Yeni çalışma, alandaki bütün insan kalıntılarını açıklamıyor. Özellikle kesik izleri bulunan kafataslarının neden bu şekilde işlendiği bilinmiyor. Bölgedeki başka Neolitik yerleşimlerde de kafataslarına özel önem verildiğini gösteren örnekler bulunuyor. Araştırmacılar, Göbeklitepe’deki kemiklerin geçmişini daha net ortaya koyabilmek için yeni analizlere ve doğrudan tarihlendirme çalışmalarına ihtiyaç olduğunu belirtiyor.