Dünya'nın dönüş hızındaki düzensizlik nedeniyle yıllardır küresel saat sistemine eklenen “artık saniye” uygulamasında sona yaklaşıldı. Dijital altyapılarda ciddi sorunlara yol açabilen 61 saniyelik dakikaları tarihe gömmeyi amaçlayan yeni sistemle UTC'nin kesintisiz işlemesi hedefleniyor. Değişiklik Türkiye'nin de içinde bulunduğu uluslararası zaman sistemini kapsayacak.

İnsanlığın zamanı ölçme biçiminde tarihi bir değişikliğin kapısı aralanıyor. Atom saatleri son derece hassas biçimde zamanı ölçerken, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü aynı düzenlilikte gerçekleşmiyor. Okyanus ve atmosfer hareketlerinden gezegenin iç yapısındaki süreçlere kadar birçok etken Dünya'nın dönüş hızında küçük değişikliklere neden olabiliyor. İşte bu durum, atomik zaman ile Dünya'nın dönüşüne dayanan astronomik zaman arasında fark oluşmasına yol açıyor.

BİR DAKİKA 61 SANİYE OLABİLİYORDU Bugüne kadar iki zaman ölçeğini birbirine yakın tutabilmek amacıyla UTC'ye gerektiğinde “artık saniye” ekleniyordu. Normal şartlarda bir dakika 60 saniyeden oluşurken, artık saniyenin uygulandığı özel anlarda saatler 23:59:59'dan doğrudan 00:00:00'a geçmek yerine 23:59:60'ı da gösteriyor, böylece o dakika 61 saniye sürüyordu. Söz konusu düzenleme günlük hayat içerisinde neredeyse fark edilmese de bilgisayar sistemleri açısından durum çok daha karmaşık.

BİR SANİYE DİJİTAL DÜNYANIN BAŞINA DERT OLDU Modern bilgisayar ağları, telekomünikasyon sistemleri, uydular ve kritik altyapılar son derece hassas zaman senkronizasyonuna ihtiyaç duyuyor. BIPM de artık saniyelerin UTC'de süreksizlik meydana getirdiğine ve bunun uydu navigasyonu, telekomünikasyon ve enerji iletim sistemleri gibi kritik dijital altyapılarda ciddi arıza riski oluşturduğuna dikkat çekiyor. Üstelik farklı teknoloji şirketlerinin artık saniyeyi sistemlerine farklı yöntemlerle uygulaması zaman senkronizasyonunu daha da karmaşık hale getiriyor.

DÜNYA BU KEZ HIZLANINCA YENİ RİSK ORTAYA ÇIKTI Meselenin daha da dikkat çekici tarafı ise Dünya'nın son yıllardaki dönüş davranışı. Geçmişte ağırlıklı olarak Dünya'nın yavaşlamasını telafi etmek amacıyla sisteme saniye eklenirken, son gözlemler gelecekte ilk kez “negatif artık saniye”, yani saatten bir saniyenin çıkarılması ihtimalini gündeme getirdi. Bu yöntem daha önce uygulanmadığı için özellikle dijital sistemler bakımından yeni bir risk olarak değerlendiriliyor.

2022'DE TARİHİ KARAR ALINMIŞTI Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu'nun (BIPM) çatısı altındaki Ölçüler ve Ağırlıklar Genel Konferansı (CGPM), 2022 yılında aldığı kararla UTC ile Dünya'nın dönüşünü temsil eden UT1 arasındaki fark için izin verilen sınırın 2035'te veya daha önce artırılmasına karar verdi. Böylece sık sık artık saniye uygulanmasının önüne geçilerek UTC'nin çok daha uzun süre kesintisiz çalışmasının yolu açıldı.

YENİ SINIR 1 SAATE KADAR ÇIKABİLİR Yeni düzenlemenin en çarpıcı bölümü ise astronomik zaman ile UTC arasında izin verilecek fark. 2026 sürecinde hazırlanan düzenlemede bu sınırın 3 bin 600 saniyeye, yani tam 1 saate çıkarılması gündeme geldi. Böyle bir sistemde Dünya'nın dönüşü ile atomik zaman arasında saniyelik farklılıklar oluştuğunda saatlere hemen müdahale edilmeyecek. Dolayısıyla bugün bildiğimiz anlamdaki artık saniye uygulamasına ihtiyaç kalmayacak.

GÜNLÜK HAYATTA BİR ŞEY DEĞİŞECEK Mİ? Milyarlarca insan açısından cevap büyük ölçüde hayır. Cep telefonlarının, bilgisayarların veya kol saatlerinin bir anda farklı zamanı göstermesi söz konusu olmayacak. İnsanların işe, okula veya randevularına gitme saatlerinde de doğrudan bir değişiklik yaşanmayacak. Asıl değişiklik internet altyapıları, küresel iletişim sistemleri, finansal ağlar, uydu sistemleri ve hassas zaman senkronizasyonuna ihtiyaç duyan teknolojilerin arka planında gerçekleşecek. TÜRKİYE DE YENİ SİSTEME DAHİL OLACAK UTC dünya genelinde sivil zamanın temel referansı olduğu için alınan uluslararası karar Türkiye'yi de ilgilendiriyor. Yeni sistem hayata geçirildiğinde Türkiye'deki resmi zamanın saat dilimi değişmeyecek; değişen şey küresel referans zamanının arka planda nasıl sürdürüldüğü olacak. Böylece yaklaşık yarım asırdır kullanılan ve gerektiğinde bir dakikanın 61 saniyeye çıkmasına neden olan artık saniye uygulaması tarihe karışacak.