Cumhuriyet tarihi boyunca Türkiye'nin mülki idare yapısında gerçekleştirilen yasal düzenlemeler, geçmişin gururlu vilayet merkezlerinin ilçe statüsüne düşürülmesine yol açtı. Üsküdar, Çatalca, Siverek, Kozan ve Gelibolu gibi günümüzün popüler ilçelerinin bir dönem bağımsız birer vilayet olarak yönetildiği gerçeği görenleri şaşkınlığa uğrattı. Aralarında Kırşehir, Bitlis ve Ardahan'ın da bulunduğu bazı yerleşim yerleri ise yıllar süren mücadelelerin ardından il unvanlarını yeniden kazanmayı başardı.

Türkiye’nin mülki idare yapısı zaman içindeki yasal düzenlemelerle köklü değişimler geçirirken, bir dönemin gururlu il merkezleri de bu süreçten nasibini alarak ilçe statüsüne düşürüldü ve çevre illerin bünyesine dahil edildi.

Türkiye’nin eski idari haritasında yer alan ve bir dönem il statüsünde bulunan 10 yerleşim yeri, ülkenin idari yapısının zaman içinde nasıl değiştiğini gözler önüne seriyor. İşte geçmişte il olan şimdinin ilçeleri:

ÜSKÜDAR — İSTANBUL Üsküdar, 1924 yılında İstanbul’dan ayrılarak müstakil vilayet oldu. Bu statü uzun sürmedi, 18 Haziran 1926’da yapılan idari düzenlemeyle yeniden İstanbul’a bağlanarak ilçe statüsüne dönüştürüldü. Tarih boyunca İstanbul ile Anadolu arasında önemli bir geçiş noktası olan Üsküdar, köklü geçmişi ve tarihi yapılarıyla öne çıkıyor.

Çatalca, 1924 yılında vilayet merkezi yapılarak il statüsü kazandı. Bu dönemde Silivri ve Büyükçekmece de Çatalca Vilayeti'ne bağlıydı, bu statü uzun sürmedi. 26 Haziran 1926'da yapılan idari düzenlemeyle vilayet kaldırıldı ve Çatalca, İstanbul'a bağlı ilçe haline getirildi. Tarih boyunca stratejik konumuyla öne çıkan bölge, günümüzde İstanbul'un yüzölçümü bakımından en büyük ilçesidir.

ERGANİ — DİYARBAKIR Ergani, Cumhuriyet döneminde kısa süreliğine il statüsünde bulunan yerleşim yerlerinden biri oldu. 8 Mart 1924'te müstakil vilayet hâline getirilen Ergani, 30 Mayıs 1926'da kabul edilen 877 sayılı Kanun'la ilçe statüsüne dönüştürülerek Diyarbakır'a bağlandı. Tarihî geçmişi binlerce yıl öncesine uzanan ilçe, yakınlarındaki Çayönü Tepesi'nde bulunan ve Neolitik döneme ışık tutan arkeolojik kalıntılarıyla da dikkat çekiyor.

GELİBOLU — ÇANAKKALE Gelibolu, Cumhuriyet’in ilk yıllarında kısa süreliğine il statüsüne sahip oldu. 1923 yılında vilayet merkezi haline getirilen Gelibolu, 1926 yılında yapılan idari düzenlemeyle ilçe statüsüne dönüştürülerek Çanakkale’ye bağlandı. Osmanlı döneminde önemli bir deniz üssü ve Rumeli’ye geçiş noktası olan Gelibolu, günümüzde ise Çanakkale Savaşları ve tarihi mirasıyla öne çıkıyor.

KOZAN — ADANA Kozan, Osmanlı döneminde sancak merkezi olarak önemli bir idari konuma sahipti. Cumhuriyet’in ilanının ardından 1923 yılında il statüsü kazanan Kozan, 1926 yılında yapılan düzenlemeyle bu statüsünü kaybederek Adana’ya bağlı ilçe hâline getirildi. Tarihi geçmişi antik çağlara kadar uzanan ilçe; Kozan Kalesi, Anavarza Antik Kenti ve tarihî yapılarıyla dikkat çekiyor.

SİVEREK — ŞANLIURFA Siverek, Cumhuriyet’in ilanından sonra 1923 yılında il statüsü kazandı. Ancak bu statü uzun sürmedi. 30 Mayıs 1926’da kabul edilen 877 sayılı Kanun’la ilçe hâline getirilen Siverek, önce Diyarbakır’a, ardından Urfa’ya bağlandı. Tarihi binlerce yıl öncesine uzanan ilçe, zengin kültürel mirası ve Karacadağ’ın eteklerindeki konumuyla dikkat çekiyor.

GENÇ — BİNGÖL Bingöl’ün Genç ilçesi, Cumhuriyet’in ilk yıllarında il statüsünde bulunan yerleşim yerlerinden biri oldu. 1924 yılında Genç Vilayeti’nin merkezi haline getirilen ilçe, 1927’de il statüsünü kaybederek Elazığ’a bağlandı. 1936 yılında Bingöl’ün il olmasıyla birlikte bu ile bağlanan Genç, günümüzde de Bingöl’ün ilçesi olarak varlığını sürdürüyor. Eski adı Darahini olan ilçe, tarihi geçmişi ve Murat Nehri vadisindeki konumuyla dikkat çekiyor.

DOĞUBAYAZIT — AĞRI Doğubayazıt, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Bayazıt adıyla il statüsü kazandı ve vilayet merkezi oldu. Ancak 1927 yılında vilayet merkezi, günümüzde Ağrı olarak bilinen Karaköse’ye taşındı ve Bayazıt ilçe statüsüne dönüştürüldü. 1934 yılında ilçenin adı Doğubayazıt olarak değiştirildi. Türkiye-İran sınırında bulunan ilçe, tarihi İshak Paşa Sarayı ve Ağrı Dağı’na yakın konumuyla dikkat çekiyor.

SİLİFKE — MERSİN Silifke, Cumhuriyet’in ilk yıllarında İçel ilinin merkezi olarak görev yaptı. 1924 yılında il merkezi olan Silifke, 20 Mayıs 1933’te kabul edilen 2197 sayılı Kanun’la İçel ve Mersin illerinin birleştirilmesi sonucunda il statüsünü kaybederek Mersin’e bağlı ilçe hâline geldi. Tarihi MÖ 300 yılına kadar uzanan Silifke, antik kentleri, tarihi kalıntıları ve Göksu Nehri çevresindeki doğal güzellikleriyle öne çıkıyor.

İLKEN İLÇE OLUP DAHA SONRA YENİDEN İL OLANLAR Türkiye’nin idari haritası yıllar içinde yapılan düzenlemelerle değişirken bazı yerleşim yerleri önce ilçe statüsüne düşürüldü, ardından yeniden il oldu. Geçmişte il statüsünü kaybeden ancak sonraki yıllarda alınan kararlarla yeniden il yapılan bu yerleşimler, Türkiye’nin idari tarihindeki dikkat çekici değişimler arasında yer alıyor.

Ardahan Osmanlı'dan cumhuriyete geçiş döneminde sancak ve mutasarrıflık olan Ardahan, 1924 yılında il yapıldı. 1926 yılında ilçe statüsüne getirilerek Kars'a bağlandı. Tam 66 yıl boyunca ilçe olarak kaldıktan sonra 1992 yılında Kars'tan ayrılarak yeniden il yapıldı.

Artvin Artvin, 1924 yılında il yapıldı ancak 1933'te çıkarılan bir kanunla ilçe statüsüne düşürülerek Rize ile birleştirildi. Yaşanan ulaşım ve idari zorluklar nedeniyle, 1936 yılında kabul edilen yeni bir düzenlemeyle il merkezliği unvanını ve bağımsız il statüsünü yeniden geri aldı.

Bitlis Bitlis, 1924 yılında il yapıldı ancak 1929 yılında çıkarılan bir kanunla ilçe statüsüne düşürülerek Muş'a bağlandı. Bölgedeki idari ihtiyaçlar doğrultusunda 1936 yılında kabul edilen 2885 sayılı kanunla Muş'tan ayrıldı, yanına Hizan ve Tatvan gibi yeni ilçeleri de alarak il merkezliği unvanını ve bağımsız il statüsünü yeniden geri aldı.

Hakkari 1924'te il yapılan Hakkari, stratejik ve idari gerekçelerle 1933 yılında ilçe yapılarak Van'a bağlandı. 1936 yılında çıkarılan özel bir kanunla Van'dan ayrılarak yeniden il statüsüne getirildi.

Tunceli Eski adıyla Dersim olan bölge 1926 öncesinde vilayet statüsündeydi. 1926 yılında ilçe statüsüne dönüştürülerek Elazığ'a bağlandı. 1936 yılında çıkarılan özel kanunla adı "Tunceli" olarak değiştirilerek yeniden il yapıldı.

Aksaray Cumhuriyetin ilk yıllarında (1924) il yapılan Aksaray, 1933 yılında ilçe statüsüne düşürülerek Niğde'ye bağlandı. Uzun yıllar mücadele verdikten sonra 1989 yılında çıkarılan kanunla Niğde'den ayrılarak yeniden il yapıldı.

Osmaniye Osmaniye, Cumhuriyetin ilk yıllarında Cebelibereket adıyla il yapıldı ancak 1933 yılında çıkarılan kanunla ilçe statüsüne düşürülerek Adana'ya bağlandı. Uzun yıllar süren mücadelenin ardından, 24 Ekim 1996 tarihinde kabul edilen 4200 sayılı kanunla Adana'dan ayrılarak Türkiye'nin 80. ili olarak eski statüsünü yeniden geri kazandı.

Kırşehir Kırşehir, 1924 yılında il yapıldı ancak 1954 yılında Adnan Menderes hükümeti döneminde çıkarılan siyasi bir kanunla ilçe statüsüne düşürülerek Nevşehir'e bağlandı. Yaşanan yoğun tepkiler ve demokratik baskıların ardından, yaklaşık 3 yıl sonra 1957 yılında kabul edilen yeni bir düzenlemeyle il statüsünü yeniden geri aldı.

Muş Muş, 1924 yılında il yapılmış ancak 1925 Şeyh Sait Ayaklanması'nın hemen ardından ilçeye dönüştürülerek Bitlis'e bağlandı. 1929 yılında çıkarılan özel bir kanunla bu durum tersine döndü; bu kez Muş yeniden il statüsü kazanırken Bitlis onun ilçesi yapıldı.