Dünyada üretilen gıdanın önemli bir bölümü tüketiciye ulaşmadan ya da sofraya gelmeden kaybediliyor. Gıda kaybı ve israfının yıllık ekonomik maliyeti 1 trilyon doları aşarken Türkiye’de kişi başına düşen yıllık israf 163 kilogramı buluyor.

Üretim için harcanan su, enerji ve ham madde, tüketilmeyen ürünlerle birlikte boşa gidiyor. Şirketlerin elinde kalan stoklara depolama, finansman ve imha giderleri de eklenince satılamayan ürünlerin oluşturduğu yük büyüyor. Gıda sektöründeki veriler ise bu kaybın hem ekonomik hem çevresel boyutunu ortaya koyuyor.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi’ne göre, 2022 yılında dünya genelinde yaklaşık 1,05 milyar ton gıda çöpe atıldı. Birleşmiş Milletler verileri, gıda kaybı ve israfının küresel ekonomiye her yıl 1 trilyon dolardan fazla maliyet getirdiğini gösteriyor.

Gıda israfında en büyük payı tüketicilerin evlerinde çöpe attığı ürünler oluşturuyor. UNEP’in hesaplamalarına göre, 2022’de tüketiciye sunulan gıdaların yaklaşık beşte biri israf edildi. Bu miktarın yüzde 60’ı hanelerde, yüzde 28’i restoranlar ve diğer yemek hizmetlerinde, yüzde 12’si ise perakende sektöründe ortaya çıktı. Al Jazeera’nın Birleşmiş Milletler verilerini kullanarak hazırladığı analizde, dünya genelinde kişi başına yıllık gıda israfı ortalama 132 kilogram olarak hesaplandı. Bunun 79 kilogramı evlerde gerçekleşti. Türkiye’de kişi başına yıllık israf yaklaşık 163 kilogramla küresel ortalamanın üzerinde bulunuyor. Yalnızca hanelerde kişi başına çöpe atılan gıda miktarı yı

Kişi başına düşen yıllık gıda israfında yaklaşık 260 kilogramla Maldivler ilk sırada yer alıyor. Bu miktar, dünya ortalamasının yaklaşık iki katına karşılık geliyor. Suriye, Dominik Cumhuriyeti, Seyşeller, Meksika ve Tunus’ta da kişi başına yıllık israf 210 kilogramı aşıyor. İspanya ise yaklaşık 39 kilogram veya daha düşük seviyelerle israfın en az olduğu ülkeler arasında gösteriliyor.

Tüketilmeyen gıdaların maliyeti, ürünün satış değeriyle sınırlı kalmıyor. Üretimde kullanılan tarım arazileri, su ve enerji de bu kaybın bir parçasını oluşturuyor. Dünya genelinde yaklaşık 1,4 milyar hektar tarım arazisinin, başka bir ifadeyle toplam tarım alanlarının yüzde 28’inin tüketilmeyen gıdaları üretmek için kullanıldığı tahmin ediliyor. Gıda kaybı ve israfının küresel sera gazı emisyonlarındaki payının ise yüzde 8 ila 10 arasında olduğu belirtiliyor.

Satılamayan ürün sorunu tekstil ve perakende sektörlerinde de önemli bir yük oluşturuyor. Avrupa Çevre Ajansı verilerine göre, Avrupa pazarına sunulan tekstil ürünlerinin yüzde 4 ila 9’u hiç kullanılmadan imha ediliyor. İnternet üzerinden alınan giysilerde ortalama iade oranı yüzde 20’ye, ayakkabılarda ise yüzde 30’a kadar çıkıyor. İade edilen ürünlerin bir bölümü yeniden satışa sunulsa da hasar, sezonun bitmesi ve yeniden paketleme giderleri bazı ürünlerin ekonomik değerini azaltıyor. ABD Ulusal Perakende Federasyonu’nun tahminlerine göre, ülkede 2025 yılında perakendecilere iade edilen ürünlerin toplam değeri 849,9 milyar dolara ulaştı. Bu tutar, iadelerin tamamının imha edildiği ya da bütünüyle ekonomik kayba dönüştüğü anlamına gelmiyor.

Talebin yanlış hesaplanması, mevsimsel değişimler ve tedarik zincirindeki aksaklıklar şirketlerin elinde ihtiyaç fazlası ürün birikmesine yol açıyor. Moda sektöründe sezonun kapanması stokların değerini düşürürken gıdada uygun olmayan taşıma ve depolama koşulları, ürünlerin satışa sunulamadan bozulmasına neden olabiliyor. Şirketler bu yükü azaltmak için indirim ve tasfiye satışlarına, ikinci el veya yenilenmiş ürün olarak yeniden pazarlamaya, ihracata ve geri dönüşüme başvuruyor. Gıda ve giyimde bağış da kullanılabilir ürünlerin değerlendirilmesini sağlayan yöntemler arasında yer alıyor. Avrupa Birliği’nde büyük şirketlerin satılmayan giysi, giyim aksesuarı ve ayakkabıları imha etmesini yasaklayan düzenleme de 19 Temmuz 2026’da yürürlüğe girdi. Düzenlemeyle bu ürünlerin yeniden satış, bağış ve geri dönüşüm gibi yollarla değerlendirilmesi amaçlanıyor.