Yalnızlık, akran zorbalığı ya da anlaşılmama duygusu çocuklar ve gençleri ‘sohbet botu’na yönlendiriyor. Prof. Dr. Vesile Alkan Korkmaz’a göre bu “dijital sığınak”, çocukları kısa süreliğine rahatlatıyor ama dayanıklılık ve empatiden uzaklaştırıyor...

Bir lise öğrencisinin, okulda yaşadığı zorbalığı bir yakınına anlatması kolay değil. Arkadaşlarının kendisiyle alay etmesinden, ailesinin onu anlamamasından çekiniyor. Akşam odasında telefonunu açıp bir sohbet botuna yazıyor. Bot onu dinliyor, sorularına sabırla yanıt veriyor, duygularını onaylıyor. Genç, karşısında kendisini yargılamayan ve onu anlayan bir “dost” bulduğunu düşünüyor. Böylece yapay zekâ sohbet botları, ergenlerin yalnızlık ve anlaşılmama duygusuyla baş etmek için başvurduğu yeni bir dijital sığınağa dönüşüyor.

ANLAŞILMAMA KORKUSU Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Vesile Alkan Korkmaz, gençlerin yapay zekâyla kurduğu bu ilişkiyi şöyle değerlendiriyor: “Gerçek bir insanla iletişim kurmak risklidir. Çünkü reddedilme, alay edilme ya da anlaşılmama ihtimalini barındırır. ‘Asla reddetmeyen, eleştirmeyen, her soruyu sabırla yanıtlayan’ yapay zekâya sığınmak daha güvenli gelebilir. Oysa burada gerçek bir insan ilişkisi yoktur; yaşanan, gencin kendi zihinsel çerçevesinde oluşan bir iletişim illüzyonudur. Botun ‘Seni anlıyorum, sen haklısın’ demesi, duygusunu gerçekten paylaşan bir insanın kurduğu ilişkiyle aynı olamaz.

GERÇEK SORUNLARDAN KAÇIŞ Bu ilişki ergenin duygusal sorununu geçici olarak ortadan kaldıran yapay bir anestezi olabilir. Fakat aynı zamanda onu gerçek hayatın psikolojik dayanıklılık gerektiren pürüzlerinden koparan bir kaçıştır. Gerçek ilişkilerde çatışma, eleştiri ve anlaşmazlık bulunur. Gençler bunları deneyimleyerek empati kurmayı ve sorunlarla baş etmeyi öğrenir. Yapay zekâyla kurulan pürüzsüz ilişki ise bu sosyal yeteneklerin gelişmesini engeller. Genç, hayatın anlamını ekranın sunduğu hazır çözümler üzerinden kurmaya başlayabilir. Ayrıca yapay zekâ vicdani tutumun boşluğunu da dolduramaz. Çocuklarımıza onu bir sığınak ya da otorite olarak değil, görüşlerini test edecekleri bir fikir aynası olarak kullanmayı öğretmeliyiz.”

AİLELERE UZMAN TAVSİYESİ * Çocuğun yapay zekâyı hangi amaçla kullandığını yargılamadan konuşun. * “Bot sana ne söyledi?” kadar “Sen ne düşünüyorsun?” diye de sorun.

* Yapay zekânın hata yapabileceğini ve insan gibi duygu taşımadığını anlatın. * Çocuğun güvendiği yetişkinlerden destek isteyebileceğini hissettirin. * Yüz yüze arkadaşlık, sanat, spor ve doğayla temas için alan açın.

BUNLARA DİKKAT * Yapay zekânın yanıtını kesin doğru kabul etmeyin; bilgiyi güvenilir kaynaklardan kontrol edin. * Duygusal bir konuda yalnızca bottan destek almayın; güvendiğiniz biriyle de konuşun. * Özür, karar ya da kişisel mesajları tamamen yapay zekâya bırakmayın. * Hazır yanıtı kopyalamak yerine önce kendi fikrinizi oluşturun. * Farklı bakış açılarını araştırın ve son kararı kendi düşüncenizle verin.