Bir zamanlar ABD ve Avrupa ile özdeşleşen Cadılar Bayramı artık dünyanın çok farklı toplumlarında kostümler, korku makyajları ve partilerle karşımıza çıkıyor. Türkiye’den Azerbaycan’a, Suudi Arabistan’dan İran’a kadar gençler arasında görülen Halloween merakı ise önemli bir soruyu beraberinde getiriyor: Kendi kültüründe karşılığı bulunmayan bu geleneği kutlayanlar, aslında neyi kutladıklarını biliyor mu?

Her yıl 31 Ekim geldiğinde sosyal medya aynı görüntülerle doluyor. Cadılar, iskeletler, şeytan figürleri, korku makyajları, oyulmuş bal kabakları ve birbirinden ürkütücü kostümler... Üstelik Halloween artık yalnızca ABD ve Avrupa'da karşımıza çıkmıyor. Dünyanın birbirinden farklı kültürlerine mensup insanlar da popüler kültürün etkisiyle bu geceyi eğlenceye dönüştürüyor. Burada eleştirilmesi gereken ülkeler veya toplumlar değil; ne anlama geldiğini araştırmadan, sosyal medyada gördüğü her küresel akımı taklit eden anlayış. Peki “Cadılar Bayramı” denilen Halloween gerçekte nereden çıktı?

HALLOWEEN NE DEMEK? Öncelikle yaygın bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekiyor. İngilizce Halloween kelimesi doğrudan “Cadılar Bayramı” anlamına gelmiyor. Kelime, “All Hallows' Eve”, yani Hristiyan geleneğindeki “Azizler Günü'nün arifesi” ifadesinin zaman içerisinde değişmesinden ortaya çıktı. Katolik geleneğinde 1 Kasım “All Saints' Day” yani Azizler Günü olarak kabul ediliyor. 31 Ekim akşamı da bunun arifesi. Dolayısıyla Halloween isminin Hristiyanlıkla tarihsel bir bağlantısı bulunuyor.

PEKİ HRİSTİYANLIKTA “CADILAR BAYRAMI” VAR MI? Bugün gördüğümüz biçimiyle cadıların, korku kostümlerinin, balkabaklarının ve “şeker mi şaka mı?” eğlencelerinin yer aldığı bir “Cadılar Bayramı”, Hristiyanlığın temel dinî bayramlarından biri değil.

Nitekim Hristiyanların Halloween'a yaklaşımı da tek tip değil. Bazı Hristiyanlar bunu zararsız kültürel bir eğlence olarak görürken bazı kiliseler okültizm, cadılık ve karanlık figürlerin öne çıkarılmasını Hristiyan inancıyla bağdaşmadığı gerekçesiyle reddediyor.

İŞİN UCUNDA SAMHAIN VAR Halloween'ın geçmişi araştırıldığında karşımıza Hristiyanlıktan daha eski bir gelenek çıkıyor: Samhain. Samhain, eski Kelt toplumlarının hasat döneminin bitişi ve kış mevsiminin başlangıcı çevresinde gerçekleştirdiği Hristiyanlık öncesi bir festivaldi. Daha sonraki anlatılarda bu dönemde yaşayanlarla ölüler veya ruhlar arasındaki sınırın zayıfladığına ilişkin inanışlar da Samhain ile ilişkilendirildi.

Ateş yakılması, çeşitli kılıklara girilmesi ve ruhlara ilişkin inanışlar zaman içerisinde farklı geleneklerle birleşti. Ancak tarihçiler modern Halloween'ın “Samhain hiç değişmeden günümüze geldi” şeklinde anlatılmasının da fazla basitleştirici olduğuna dikkat çekiyor.

PAGAN MI, HRİSTİYAN MI? Asıl ilginç nokta burada. Halloween için yalnızca “Hristiyan bayramıdır” demek de yalnızca “eski bir pagan ayinidir” demek de tarihsel gelişimi tam olarak anlatmıyor.

Bugünkü Halloween; Hristiyanlık öncesi Kelt geleneklerinin, Hristiyan Azizler Günü arifesinin, Orta Çağ Avrupa geleneklerinin ve özellikle Amerika'da gelişen modern eğlence kültürünün birbirine karışmasıyla bugünkü şeklini aldı. Yani karşımızda yüzyıllar boyunca değişmiş, dönüşmüş ve sonunda dev bir ticari eğlence sektörüne dönüşmüş karma bir kültürel gelenek bulunuyor.

BALKABAĞI NEREDEN ÇIKTI? Halloween'ın sembolü haline gelen içi oyulmuş ve yüz şekli verilmiş balkabağı da başlangıçtan beri bugünkü biçimiyle kullanılmıyordu. İrlanda ve Britanya'daki eski geleneklerde şalgam gibi kök sebzeler oyuluyordu. Gelenek Amerika'ya taşınınca bölgede bol bulunan ve oyulması daha kolay olan balkabağı öne çıktı. Böylece bugün Jack-o'-lantern olarak bilinen korkutucu balkabağı yüzleri Halloween'ın dünya çapındaki sembolüne dönüştü.

PEKİ BİZ NEDEN KUTLUYORUZ? Asıl sorulması gereken soru belki de bu. Amerikalının kendi kültürel tarihinden gelen bir geleneği sürdürmesi anlaşılabilir.

İrlandalının Samhain geçmişini veya Avrupalının yüzyıllar içerisinde oluşmuş geleneklerini yaşatması da kendi kültürel tarihi içerisinde değerlendirilebilir.

Fakat bu tarihsel arka planla hiçbir bağı bulunmayan insanların sırf sosyal medyada moda olduğu için cadı kıyafetleri giymesi, korku partileri düzenlemesi ve bunu çağdaşlaşmanın göstergesi gibi sunması başka bir mesele.

Bir toplumu çağdaş yapan başka toplumların kostümlerini giymesi değil, kendi kültürünü bilirken dünyayı da tanıyabilmesidir. Halloween bugün küresel eğlence endüstrisinin en güçlü ürünlerinden biri olabilir. Ama dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın insanın önce şu soruyu sormasında fayda var:

“Ben bunu neden kutluyorum ve aslında neyi kutluyorum?” Yücel Kaya