İstanbul’da düzenlenen Uluslararası Yazma Mushaflar Sempozyumu, 21 farklı ülkeden 155 uzman ve araştırmacıyı İstanbul’da buluşturdu. İslam tarihinin en değerli kültürel miraslarından olan yazma Kur’an-ı Kerim nüshalarının (mushafların) ele alındığı üç günlük (11-13 Kasım 2026) kapsamlı etkinlik; erken dönem nüshalarından coğrafi geleneklere, hat sanatından dijital yöntemlere kadar geniş bir yelpazeyi akademi dünyasının gündemine taşıdı. Sempozyumda, tarihî mushafların yazımı, coğrafi dolaşımı, tarihlendirilmesi ve korunması süreçlerini uluslararası bir boyutta ele alındı.

Sempozyumun açılış programında konuşan İstanbul Valisi Davut Gül, İslam’ın evrenselliğine vurgu yaparak İstanbul’un bu tarihî mirasa ev sahipliğiyle dünyaya açılan bir kapı konumunda olduğunu belirtirken; Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı Dr. Coşkun Yılmaz, 2025 yılında kurulan Mushaflar Dairesi Başkanlığı çatısı altında Şevki Efendi tıpkıbasımı ile Sancak ve Sultan Mushafları sergileri gibi önemli çalışmaların hayata geçirildiğini ifade ederek bu alandaki bilimsel hizmetlerin artarak sürdürülmesi gerektiğini dile getirdi. Açılış oturumunda söz alan 13. Diyanet İşleri Başkanı Tayyar Altıkulaç ise İslam dünyasında Hz. Osman’a nispet edilen 11 farklı mushaf nüshası üzerine yürüttüğü tetkiklerin sonuçlarını paylaşarak, kadim nüshaların yazım, imlâ ve tarihlendirme süreçlerine dair ilmi tespitlerde bulundu.

ERKEN DÖNEM NÜSHALAR VE BÖLGESEL GELENEKLER: Sempozyum oturumlarında, İslam coğrafyasının farklı bölgelerinde şekillenen yazma mushaf gelenekleri derinlemesine inceleniyor. Mağrib mushaflarından Endonezya ve Orta Asya koleksiyonlarına, Şam Evrakı’ndan Taşkent ve Topkapı Sarayı nüshalarına kadar pek çok nadir eser; tarihlendirme, imlâ özellikleri, coğrafi dolaşım ve metin dışı kayıtlar bağlamında değerlendiriliyor. Uzmanlar; Kufi hattan nesih hattına geçiş sürecini, bölgesel hat okullarını ve kıraat-resm ilişkilerini mukayeseli bir perspektifle ele alırken, Batı’da ve İslam dünyasında yürütülen erken dönem araştırmalarının sonuçlarını paylaşıyor.

ARAŞTIRMALARIN MERKEZİNDE “ZAMAN” VE “TİPOLOJİ” VAR: İlk gün oturumlarında araştırmaların merkezinde “zaman” ve “tipoloji” kavramlarının yer aldığı vurgulanarak, Kufi hattından başlayarak kaligrafik çeşitliliğe uzanan evrim süreci değerlendirildi. Güncel çalışmalar kapsamında Kur’an’ın yeniden tarihlendirilmesi, Endonezya kütüphanesi ve Etiyopya katalogları üzerine yoğunlaşıldığı aktarıldı. Araştırma sahasının “zaman” ve “araştırma için bir araç olarak zaman” şeklinde iki ana branşa ayrıldığı belirtilirken, yazmaların kökenine dair tartışmaların sürdüğü ifade edildi.

DİJİTALLEŞME HEDEFLERİ VE BATI ÇALIŞMALARININ ÇİFT YÖNLÜ ETKİSİ: Alanın geleceğine yönelik vizyon çerçevesinde yazmaların dijitalleştirilmesi ve tıpkıbasımlarının yayımlanması önemli hedefler olarak belirlendi. Araştırmaların temelinde “Kıraat ve kaligrafi tarihsel süreçte nasıl evrildi?” sorusuna cevap arandığı kaydedildi. Son yarım asırda özellikle Fransa’nın bu alandaki rolüne ve Khalili (Halili) koleksiyonu ciltlerinin önemine değinilen değerlendirmelerde, Batı’da yürütülen araştırmaların Kur’an yazmalarını ve geleneğin toplumsal boyutunu anlamaya büyük katkı sunduğu belirtildi. Bu çalışmaların İslam dünyası ve akademik alandaki çift yönlü etkisinin ise kavramsallaştırmalar, alternatif oluşturma çabası ve kapsamlı okuma yaklaşımları olmak üzere üç temel başlıkta özetlendiği ifade edildi.

Sempozyum, teorik tartışmaların yanı sıra yazma eserlerin korunmasında modern teknolojinin rolüne de odaklanıyor. Spektroskopik ve biyomoleküler yaklaşımlarla parşömen ve mürekkep analizlerinin ele alındığı oturumlarda, yapay zekâ entegrasyonlu “Mushaf-ı Dijital” analiz sistemleri ve önleyici konservasyon prototipleri tanıtılıyor. Katılımcılar ayrıca Rami Kütüphanesi bünyesindeki TÜYEK Kitap Şifahanesi Atölyelerini ziyaret ederek yazma mushaflar üzerinde uygulanan modern konservasyon ve restorasyon çalışmalarını yerinde inceleme fırsatı buluyor. Uluslararası Yazma Mushaflar Sempozyumu, değerlendirme oturumları ve kapanış programlarıyla yazma eserler alanındaki akademik birikimi geleceğe taşımayı hedefliyor.