Hakemli bilimsel dergi Science, 2023’ün çığır açan buluşu olarak kilo verdiren ilaçları seçti. Science, yapay zekadan sağlığa, astronomiden arkeolojiye yılın en önemli bilimsel gelişmelerini sıraladı.

Zayıflama ilaçları Science, hem bir ‘kamu sağlığı krizi’ hem de zorlu bir ‘bireysel mücadele’ olarak tanımladığı obeziteye karşı ilaç tedavilerinin hayal kırıklığı yaratan geçmişine dikkat çekerken yeni tedavileri umut verici buldu. Yeni ilaçlar, glukagon benzeri peptid-1 (GLP-1) adı verilen bağırsak hormonunu taklit ediyor. Başlangıçta diyabet için geliştirilen bu ilaçların hafif yan etkilerle birlikte önemli miktarda kilo kaybı sağladığı belirtiliyor. Science, GLP-1 ilaçlarını yılın çığır açan buluşu olarak tanımasını şöyle gerekçelendirdi: “Bu yıl yapılan klinik deneyler ilaçların aynı zamanda kalp yetmezliği semptomlarını, kalp krizi ve felç riskini de azalttığını buldu; bu da ilaçların kilo vermenin ötesinde önemli faydalara sahip olduğuna dair en ikna edici kanıt.” Science’ın 2023’ün en önemli bilimsel ilerlemeleri listesinin ikinci sırasında farklı alanlardan dikkat çekici keşifler var.

Küresel ısınma Bunlardan ilki, ‘Dünya’nın karbon pompası yavaşlıyor‘ başlığıyla yayınlanan ve küresel ısınmanın gelecekte başlaması beklenen bir etkisinin şimdiden görülmeye başladığının keşfi. Antarktika’da dünyanın tüm okyanuslarını birbirine bağlayan devasa akışın bozulmasının, en önemli karbon yataklarından okyanusların karbon tutma kapasitesini azaltarak küresel ısınmayı hızlandıracağı düşünülüyor. Bilim insanları bu yavaşlamanın yıllar sonra gerçekleşmesini bekliyordu.

Hidrojen “Doğal hidrojen arayışı ısınıyor” başlığıyla yayınlanan bir diğer önemli ilerleme fosil yakıtlardan yeşil yakıtlara geçişte önemli bir pay sahibi olması beklenen hidrojenle ilgili. 1987’de Mali’de hidrojen arayan bir sondaj deliği, sigara içilmesi nedeniyle patladıktan sonra betonla kapatılmıştı. 2012’de araştırmacılar bu deliği yeniden açtı, yanan gazın yüzde 98 oranında hidrojen olduğunu buldu. Bu kaynağa jeneratör bağlandı ve bir köyün tüm elektriği buradan üretildi. Üretimden atık olarak ortaya sadece su çıktı. Bu sene yapılan bir araştırma bu sondaj deliğindeki hidrojen basıncının 11 yıldır azalmadığını; yani yerkürenin derinliklerindeki bir kaynağın, buradaki hidrojeni yeniliyor olabileceğini buldu.

Yapay zekanın hava durumu tahmini Science’ın çığır açıcı bulduğu bir diğer gelişme yapay zekanın hava durumu tahmini konusunda bugüne kadar görülen en iyi performansı göstermesi. Yakın zamanda yayınlanan yeni bir araştırmada, Google DeepMind tarafından oluşturulan ‘GraphCast’ adlı yeni yapay zeka modelinin, dünyanın en iyilerinden Avrupa Orta Vadeli Hava Tahmini sisteminden daha iyi performans gösterdiği bulunmuştu. Science kısa vadede geleneksel yöntemlerin ortadan kalkmasının beklenmediğini ancak yapay zekanın uzun vadede bunların yerini alabileceğini söylüyor.

Sıtma aşısı Sıtmanın özellikle Afrika’da önlenmesi için son yıllarda kaydedilen ilerlemeler bu sene daha kapsamlı uygulamalar için umuda döndüştü. Science’a göre Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) ‘R21/Matrix-M’ adlı aşıyı genel kullanım için onaylaması bu yılın en önemli bilimsel gelişmeleri arasındaydı. Oxford Üniversitesi’nde geliştirilen aşı, ana üretici Hindistan Serum Enstitütüsü’ne lisanslandı. Şirket dozaj maliyetinin 2 ila 4 dolar arasında olacağını öngördüğü aşıdan yıllık 100 milyon doz üretebileceğini açıkladı.

Alzheimer Science dergisine göre 2023’te tedavisinde çığır açıcı gelişmeler gözlenen bir diğer hastalık Alzheimer. Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD), üçüncü faz çalışmaları tamamlanan ‘Donanemab’ ilacının Alzheimer hastalığının ilerlemesini yüzde 35 oranda yavaşlattığı açıklandı. Buna ek olarak ‘Lecanemab’ adlı bir başka ilacın hastalığın ilerlemesini yüzde 27 yavaşlattığı bulunmuştu.

Arkeoloji Science dergisine göre arkeoloji alanındaki en önemli gelişmelerden biri insanların Amerika kıtasına düşünülenden en az 5 bin yıl kadar önce ayak basıldığının bulunmasıydı. Arkeologlardan farklı olarak izler yerine uzun zamandır bir sesi arayan astrofizikçilerin bu yıl yaptığı keşif yılın en önemli gelişmelerinden biri olarak görülüyor. Bilim insanları, bu yıl uzak galaksilerin merkezindeki süper kütleli kara delikler birleşmeye başladığında yörüngelerinden gelen şok dalgalarını tespit etti.

Akademik grevler Science dergisi yılın en önemli ilerlemelerinden biri olarak ABD tarihindeki en büyük akademik grevleri de gösterdi. Bu yıl University of California’da (UC) 48 bin akademik çalışan grev düzenleyerek lisansüstü öğrenciler ve doktora sonrası çalışanlar için önemli ücret artışları elde etmişti.

Eksa ölçekli bilgisayar Science listesinde yılın çığır açıcı son gelişmesi eksa ölçekli bilişim olarak bilinen ve saniyede 1 kentilyon (10 üssü 18) işlem yapabilen bilgisayarların kullanıma sunulması. ABD’deki Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı’ndaki ‘Frontier’ adlı bilgisayar, bilimsel kullanıcılara açılan ilk eksa ölçekli bilgisayardı.