Devlet-vatandaş ilişkilerinin seviyesini, batı ile aramızdaki anlayış farkını görmek için pasaportlara bakmak yeterli oluyor. Bizim pasaportları açtığınızda: “Bu pasaport 16 sahifeden oluşur. TC’nin malıdır, bulunduğunda en yakın resmi kuruluşa verilmelidir” gibi bir sürü ifade görürsünüz. Yani vatandaş olarak sizi hiçe sayan, defteri koruyan, insanına değil, defterine sahip çıkan bir sürü laf kalabalıkları. Bir İngiliz’in pasaportuna baktığınızda ise “Bu pasaportu taşıyan kişi, dünyanın neresinde olursa olsun Britanya Kraliçesi’nin ve İngiliz Hükümeti Dışişleri Bakanlığı’nın koruması altındadır” ifadesini görürsünüz. Amerikan pasaportunda da, pasaportu taşıyan adamın başına bir şey geldiğinde, hemen en yakın Amerikan temsilciliğine haber verilmesini ister. Devletin kendi insanına ne kadar değer verip sahip çıktığının önemli göstergeleri bunlar. Ayrıca batıda memur kelimesinin karşılığı “public servant”dır. Yani “halkın hizmetçisi”. İngiltere’de en üst düzey bir kamu görevlisinin bile, en sade vatandaşına yazdığı bir yazıya veya dilekçeye verdiği cevabın altına “Sadık hizmetkarınız” diye imza atar. Bizde ise memur, halkın değil, “devlet memuru” sıfatıyla devletin hizmetçisidir.