Osmanlı’da eğitim kurumları resmi ve sivil olmak üzere iki şekilde teşekkül ediyor:

 

Osmanlı’da resmi eğitim kurumları

 

Acemi Ocağı:  I. Murad Han’ın tahtta olduğu dönemde sistemleştirilen ve devletin asker ihtiyacını karşılama amaçlı uygulanan devşirme sisteminin önemli bir kurumudur. Devşirilen gayr-i müslim çocuklar Türk ailelerin yanında yetiştikten sonra Acemi ocağına alınır ve burada askeri bir eğitim aldıktan sonra yeteneklerine göre diğer ocaklara gönderilirlerdi.

Enderun Mektebi:  Padişah II. Murat tarafından kurulan ve zaman zaman farklı değişikliklere giden Enderun mektebi, Osmanlı İmparatorluğunun son dönemlerine kadar önemini yitirmemiştir. Acemi ocağından yetiştirilen devşirme çocukların zeki ve yetenekli olanları burada sıkı bir eğitime tabi tutulurdu. Buraya alınan çocuklara Kur'an-ı Kerim, Tefsir, Hadis, Kelâm gibi dini dersler yanında Edebiyat, İnşa (şiir) gramer, Arapça, Farsça gibi dil ve edebiyat dersleri ve matematik, coğrafya, mantık gibi pozitif ilimlerde eğitim verilirdi. İç oğlanı da denilen bu Enderun talebeleri saray kültürünü özümseyerek saray ve padişah hizmetlerini yürütürler, Osmanlı devletinin ordu, yönetim ve bürokrasi alanında ki önemli mevkilerinde görev alırlardı. Sarayda kademe atlayarak taşra teşkilatında da vazifelendirilirlerdi.

 

Osmanlı’da sivil eğitim kurumları

 

Sıbyan (Çocuk) Mektepleri:  5 ile 10 yaş aralığında bulunan çocuklara temel dini bilgilerin ve okuma yazma yeteneğinin kazandırıldığı mekteplerdir. Mahalle mektebi ve Taş mektep olarak de isimlendirilen bu kurumlar örgün eğitime ilk adım olarak bilinir. Hemen hemen tüm mahallelerde var olan bu mekteplerde çocuklara ahlaki değerler öğretilir ve kötülükten uzak olmaları sağlanırdı. Bu mekteplerde eğitim gördükten sonra çocuklar yetenekleri doğrultusunda istedikleri mekteplere giderlerdi.

Medreseler: Evveliyetle Anadolu Selçukluları’nda akabinde ise Osmanlı İmparatorluğunda faaliyetini yürüten medreseler, İslam coğrafyasının en yaygın ve en köklü eğitim kurumları olarak bilinir. Vakıf kurumu olarak imar edilen medreseler, talebelerin barınma ve yeme-içme gibi diğer ihtiyaçlarını da bedelsiz olarak karşılıyordu. Osmanlı medreseleri, gün geçtikçe farklı değişimlere ve düzenlemelere tabi tutulmuş, hocalara verilen maaşlara ve eğitim alanlarına göre derecelendirilmiştir. Medreselerin eğitim programları genel olarak dört programda toplanabilir:

-Din ve Hukuk (Kur'an, tefsir, hadis, fıkıh, kelam...)

-Dil ve Edebiyat (Arap, Fars dilleri, hitabet, şiir, gramer...)

-Felsefe (Felsefe ve mantık)

-Temel Bilimler (Tıp, Matematik, Geometri, Astronomi, Coğrafya)