Tarihçi Yazar
Ramazan Akbaş

Ramazan ayı girdiği vakit Osmanlı toprakları farklı bir atmosfere bürünürdü. Bunun en büyük sebeplerinden birisi de Ramazan geleneklerinden olan hayr işleridir. Ramazan-ı Şerifin son 10 gününe girerken Osmanlı döneminde öne çıkan iki mühim Ramazan geleneği vardı. Bunlardan biri diş kirası diğeri ise Zimem Defterlerinin satın alınması geleneğidir.

Devletin temelinde insanı yaşatmak var

Osmanlı Medeniyeti dünya üzerinde kurulan medeniyetler arasında büyük medeniyetlerden biridir. Kuruluş döneminde devletin manevi kurucusu Ahi Şeyhi Şeyh Edebali Osman Gazi’ye öğüdünde, “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” der. Bu cümle Osmanlı’nın devlet yönetiminde halka bakış açısını en güzel şekilde ifade etmektedir. Osmanlı Medeniyeti aynı zamanda İslam Medeniyetidir. İslam’ı hayatına en güzel şekilde tatbik eden Osmanlılar hayır işlerinde yarışmışlardır. Bu hayır işleri Ramazan-ı Şerif ayında biraz daha artardı. Ramazan’a hazırlık haftalar öncesinde başlar sokakları büyük bir sevinç kaplardı. Ramazan ayının başlamasından 15 gün öncesinden evlerde, çarşılardaki dükkânlarda, kahvehanelerde temizlikler yapılır, camiler temizlenir, büyük camilerde mahyalar asılırdı. Hali vakti yerinde olanlar medrese talebelerine ve tekkelere Ramazaniye adıyla erzaklar gönderirdi. Ramazan gelmeden çarşı pazarlar hareketlenirdi. Bununla birlikte Ramazan öncesi esnafın fiyatları denetlenirdi. Ramazan’ın ilk günü devlet daireleri kapalı tutulur ve diğer iş günlerinde iş saatleri mümkün oldukça azaltılırdı. Ramazan’da dükkânlar öğleden sonra açılması gelenekti.

Misafire teşekkür eden medeniyet

Devlet-i Ali’de Ramazan-ı Şerif hayır işlerinin zirveye çıktığı dönemlerin başında geliyor. İşte bu hayır işlerinden birinden Osmanlı Medeniyetinin Ramazan geleneklerinden biri olan ‘Diş Kirası’ geleneğini ifade etmeye çalışacağım. Bu mübarek ayda başta saray olmak üzere paşa konakları ve hali vakti yerinde olanların evlerinin kapıları iftar vaktine yakın ardına kadar açılırdı. Bu evlerde sofralar kurulur ve oruçlu olan herkes bu sofralara davet edilirdi. Her konakta ziyafetler verilir, iftar edilir enfes yemekler yendikten sonra kahveler içilir ve muhabbetler edilirdi. Misafirlerin ayrılma vakti geldiğinde ise onlara çeşitli hediyeler verilmesi diş kirası âdeti idi. Diş kirası isminden maksat geldiniz yemeğimi yediniz ve bana sevap kazandırdınız. Bana sevap kazandırırken dişleriniz yıprandı bu nevi yıpranan dişlerinizin bedelidir bu demenin adıydı diş kirası.

Sağ elin verdiğini sol el bilmesin

Osmanlı topraklarında Ramazan geleneklerinden biri de Zimem Defterleri satın alınmasıdır. Zimem kelime manası bakımından borç demektir. Zimem defteri ise o dönemin esnafının tuttuğu borç defterleridir. Günümüzde bu defterler karşımıza veresiye defteri olarak çıkar. Osmanlı insanları heyecan içinde bu mübarek ayı karşılardı. Hali vakti yerinde olan zenginler mahalle ve civar esnaflarına gider buradaki zimem defterlerinde borcu olan insanların borçlarını silerlerdi. Herkes kesesine göre kimi rastgele bir sayfadaki borçları, kimi birkaç sayfayı, kimi de defterin tamamında yer alan borçları öderdi. Dinimizin en önemli bir hassasiyetlerinden olan ‘sağ elin verdiğini sol el bilmesin’ düsturunu en güzel bir biçimde yaşatırlardı. Bu gelenekle ne hayır eden kime hayır ettiğini bilir; ne de hayır edilen kişi kendisine bu iyiliği yapanın kim olduğunu bilirdi. Çünkü hayr edenler sadece Hakk’ın rızasına talip idiler. Osmanlı Medeniyeti böylesine naif bir medeniyetti. Ramazan-ı Şerifiniz mübarek olsun.