Grönland, son dönemde eriyen buzulları kadar, geçmişin gölgeleriyle de dünya gündeminde. Yeni Şafak’ın haberine göre, ABD Başkanı Donald Trump’ın adanın "ABD kontrolüne geçmesi gerektiği" yönündeki ısrarı Washington ile Danimarka arasında diplomatik krize yol açarken; bilim dünyası çok daha somut ve yakın bir tehlikeye işaret ediyor. NASA pilotlarının radar testlerinde yer altında tespit ettiği "anormal yansımalar", yıllardır unutulan bir ABD askeri üssünü, Camp Century’i yeniden masaya yatırdı.

BUZUN 36 METRE ALTINDAKİ KİRLİ MİRAS

Soğuk Savaş’ın en çetin dönemlerinden biri olan 1950’lerin sonunda inşa edilen Camp Century, buz tabakasının 36 metre derinliğine gömülü, 1,1 kilometre uzunluğunda devasa bir yer altı tesisiydi. Kendi kendine yetebilen bu yapı; hastanesi, tiyatrosu, ibadethanesi ve dükkânlarıyla tam teşekküllü bir kasaba gibiydi. Enerjisini ise taşınabilir nükleer bir reaktör sağlıyordu. Ancak bir zamanların bu mühendislik harikası, bugün iklim kriziyle tetiklenen çevresel bir felaket senaryosunun başrolünde.

YANILGI: "BUZ SONSUZA DEK HAPSEDER"

Üssün kurulduğu dönemde bilimsel varsayım, Grönland’ın kalın buz tabakasının her türlü atığı sonsuza kadar izole edeceği yönündeydi. Ancak Colorado Boulder Üniversitesi’nden iklim bilimci James White’ın ifadesiyle, iklim değişikliği bu denklemi bozdu. Buzulların hızla erimesi, hapsedildiği sanılan tehlikenin serbest kalma riskini doğurdu.

KORKUTAN SENARYO: RADYOAKTİF SIZINTI RİSKİ

Colorado Boulder Üniversitesi (CIRES) öncülüğünde yapılan araştırmalar, buzun altındaki tehlikenin boyutlarını gözler önüne seriyor. Camp Century’de terk edilen maddeler arasında şunlar yer alıyor:

9.200 ton fiziksel atık,

200 bin litre dizel yakıt,

PCB (Poliklorlu Bifeniller): Boya ve elektrik aksamında bulunan, kanser ve gelişimsel bozukluklara yol açan zehirli kimyasallar,

Radyoaktif Kalıntılar: Nükleer reaktörün soğutma suyundan kaynaklanan atıklar.

Özellikle parçalanması zor olan PCB’lerin, bazı eski Arktik üslerinde boya ağırlığının yüzde 5’ine kadar ulaştığı belirtiliyor. 1967’de kapatılan reaktörden kalan ve o dönem 1,2 milyar bekerel radyasyon yayan atıklar, tünellerin haritasının tam çıkarılamamış olması nedeniyle temizlenmesi güç bir tehdit oluşturuyor.

"BİLİMSEL ARAŞTIRMA" KILIFIYLA GİZLİ FÜZE PLANI

Camp Century, sadece çevresel bir risk değil, aynı zamanda diplomatik bir kandırmacanın da sembolü. Kamuoyuna "kutup koşullarında yaşam deneyi" olarak tanıtılan üssün asıl amacının, "Proje Iceworm" (Buz Solucanı Projesi) olduğu yıllar sonra ortaya çıktı. Gizli plana göre, buzulların altına döşenecek demiryolu ağlarıyla 600 nükleer başlıklı balistik füze, Sovyetler Birliği’ne karşı konuşlandırılacaktı. İddiaya göre, Danimarka hükümeti üssün inşasına onay vermiş olsa da, projenin bu nükleer saldırı boyutundan habersizdi.

DOĞA KAZANDI, ORDU KAYBETTİ

Yaklaşık 7 yıl faaliyette kalan ve "salıncak" adı verilen konvoylarla beslenen üs, doğa koşullarına direnemedi. Mühendis Austin Kovacs’ın "tehlikeden çok monotonluk zordu" dediği tesis, buzulların sürekli hareketi nedeniyle çelik yapıların bükülmesi ve tünellerin çökmesi sonucu kullanılamaz hale geldi. 1967’de reaktör kapatıldı, 1969’da ise buz, tesisi tamamen yuttu.

BEKLENMEDİK BİLİMSEL MİRAS

Askeri açıdan başarısız olan proje, bilim dünyasına farkında olmadan büyük bir hediye bıraktı. 1966’da derin sondajla çıkarılan ve 2019’da jeolog Paul Bierman tarafından incelenen toprak örnekleri, Grönland’ın geçmişte buzsuz olduğunu kanıtladı. Yaprak ve yosun kalıntıları içeren bu örnekler, gelecekteki deniz seviyesi yükselmelerini öngörmek adına kritik veriler sundu.

GEÇMİŞİN GÖLGESİ, GELECEĞİN KRİZİ

Bugün Trump’ın "ulusal güvenlik" gerekçesiyle, Rus ve Çin gemilerinin varlığına dikkat çekerek Grönland’ı istemesi, bölgedeki tansiyonu yükseltiyor. Ancak uzmanlara göre asıl güvenlik tehdidi rakiplerden değil, doğadan geliyor. Camp Century, iklim değişikliğinin "güvenli" sanılan geçmiş uygulamaları nasıl birer silaha dönüştürdüğünün ilk örneği. Grönland eridikçe, Soğuk Savaş’ın halı altına süpürülen kirli mirası, siyasi ve çevresel sonuçlarıyla dünyayı yüzleşmeye çağırıyor.