İş başvurularında bazı şirketlerin 'madde testi' istemesi dikkat çekti. Geçmişte ağır sanayi, sürücülük ya da güvenlik gibi alanlarda yapılan başvurularda 'madde testi' talep edilirken şimdi birçok şirketin bu testleri istediği belirtiliyor. Özel laboratuvarlarda yapılabilen testlerin fiyatları 2 bin lirayı geçiyor. Peki uyuşturucu testi istemek yasal mı? Test sonuçları işverene mi gönderiliyor? Yasal prosedür nasıl işliyor?

STANDART İŞE GİRİŞ PROSEDÜRÜ HALİNE GELİYOR

Son dönemde uyuşturucu operasyonlarının gündeme gelmesiyle birlikte birçok işveren başvuru şartları arasına 'madde testi'ni de koydu. Sağlık raporlarına eklenen bu testler; bazı şirketlerde yazılı bir prosedür olarak, bazı firmalarda ise mülakatın ilerleyen aşamalarında zorunlu bir kriter olarak adayların karşısına çıkıyor.

TEST YAPAN LABORATUVARLARA TALEP YÜKSELDİ

İşverenin bu talebi karşısında da özel laboratuvarlara başvurularda yükseldi. Bazı laboratuvarlar toplu test anlaşması imzalarken bazıları da kurumsal paket programı sunuyor.

Laboratuvar firmalarından alınan verilere göre, işverenlerin bu yöndeki taleplerinde 6-7 katlık bir artış yaşanıyor. İş dünyasında resmi adıyla "Bağımlılık Yapıcı Madde Tarama Testi" olarak bilinen bu işleme olan yoğun ilgi, laboratuvar sektöründe kıyasıya bir yarış başlattı. İstanbul'da her gün 20 binden fazla işveren talepli tarama testi gerçekleştirildiği belirtilirken, bazı firmalar 'SGK'lıya indirim' kampanyası bile yapıyor.

HANGİ ŞİRKETLER VE SEKTÖRLER MADDE TESTİ İSTİYOR?

• TÜPRAŞ: Türkiye'nin en stratejik kurumlarından olan Tüpraş, stajyerler dahi olmak üzere tüm adaylar için bu testi zorunlu hale getirdiğini doğruladı.

• Belediye ulaşım kurumları: Büyükşehir belediyelerine bağlı ulaşım iştiraklerinde düzenli testler başladı. Son iki yılda madde kullanımı tespiti nedeniyle yaklaşık 50 kişinin iş akdine son verildi.

• TCDD: Devlet Demiryolları, madde kullanımına yönelik kontrolleri işe alım kriterlerinde en üst sıralara taşıdı.

• Savunma sanayii (ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN, TUSAŞ): Çalışan ve üretim güvenliği kapsamında, yeni yıl itibarıyla hem işe alımlarda hem de mevcut personelde denetimler daha sistematik hale getirildi.

• Küresel şirketler: ExxonMobil, BP, UPS ve FedEx gibi uluslararası devler, bu testleri uzun süredir standart bir prosedür olarak uyguluyor.

İŞVEREN MADDE TESTİ İSTEYEBİLİR Mİ? BU TALEP YASAL MI?

İşverenlerin iş başvurularında madde testi talep etmesi hukuken tamamen yasak değil. Ancak hukukçular, bu hassas sürecin belirli şartlara bağlanması gerektiği konusunda uyarıyor:

• İşin niteliği: Test talebi, adayın yapacağı işin niteliği ile (iş güvenliği vb.) doğrudan bağlantılı olmalı.

• Açık rıza: Adaydan mutlaka açık rıza alınmalı.

• Gizlilik ve KVKK: Sonuçlar kesinlikle gizli tutulmalı. Keyfi test talepleri, kişisel verilerin korunması ve özel hayatın gizliliği ihlali sayılabilir.

• Tazminatsız fesih sebebi: Hukukçular ayrıca, işyerinde uyuşturucu kullanılması veya bulundurulmasının İş Kanunu'nun 25/II maddesi (Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller) kapsamında değerlendirildiğini ve işverene çalışanı tazminatsız işten çıkarma hakkı verdiğini hatırlatıyor.

MADDE TESTİ SONUCU İŞVERENE Mİ GİDİYOR?

En çok merak edilen soru ise 'test sonuçları işverene mi gidiyor?' oldu. KVKK gereği laboratuvar sonuçları 'yalnızca testi yaptıran kişiye' teslim edilebilir.

Sonuçların doğrudan işverene iletilebilmesi için kişinin özel bir "açık rıza" vermesi şart. Genel uygulamada sonuçlar kişiye kapalı zarfla veriliyor veya dijital ortamda sadece adayın kendi erişimine açılıyor. Çalışan veya aday, uygun görmesi halinde bu sonucu işverene elden teslim ediyor.