Dünyanın en büyük sivil nükleer felaketinin üzerinden 40 yıl geçti. İnsanların terk etmek zorunda kaldığı Çernobil çevresindeki topraklar, bugün Avrupa'nın en önemli yaban hayatı alanlarından birine dönüşmüş durumda.

Nisan 1986'da Sovyetler Birliği'nin kuzey Ukrayna'sındaki Çernobil Nükleer Santrali'nde meydana gelen patlama, tarihin en büyük sivil nükleer kazası olarak kayıtlara geçti. Tüm Avrupa'ya yayılan radyoaktif bulut, yaklaşık 115.000 kişinin tahliyesine yol açtı; 31 santral çalışanı ve itfaiyeci hayatını kaybetti.

Kırk yıl sonra, felaket bölgesi bambaşka bir tablo sunuyor.

Kaza sonrasında ilan edilen 2.600 kilometrekarelik Çernobil Dışlama Bölgesi'nde (ÇDB) yaşamak, ticari faaliyet yürütmek ve doğal kaynak çıkarmak yasak. Bu kısıtlamalar, beklenmedik bir sonuç doğurdu: Bölge, kasıtsız biçimde dünyanın en büyük yeniden vahşileşme alanlarından birine dönüştü.

The Conversation'da yer alan bir habere göre İnsanların yokluğunun — avcılığın, tarımın ve yapılaşmanın sona ermesinin — hayvan popülasyonları üzerindeki olumlu etkisi, radyasyonun olumsuz etkisini geride bırakıyor. Bölgenin Belarus kesimine ait büyük memeli popülasyonları, kirletilmemiş doğa rezervleriyle karşılaştırıldığında benzer ya da daha yüksek seviyelerde seyrediyor.

NESLİ TÜKENMEKTE OLAN TÜRLER GERİ DÖNDÜ

Bölgede gözlemlenen türlerin çeşitliliği dikkat çekici boyutlara ulaştı. Kurtlar, tilkiler, yaban domuzları ve geyikler güçlü popülasyonlar oluşturdu. Yıllar önce bu topraklardan silinen Avrasya vaşağı ve Avrupa bizonu geri döndü; esmer ayılar yeniden görülmeye başlandı.

1998 yılında koruma amacıyla bölgeye bırakılan Przewalski atları ise bugün 150'yi aşkın bireylik bir nüfusa ulaştı. Kara leylek, ak leylek ve ak kuyruklu kartal da bölgeye dönen türler arasında yer alıyor.

En çarpıcı hikâye ise küresel ölçekte nesli tehlikede olan büyük benekli kartala ait. Sulak alanlara bağımlı olan ve insan varlığına son derece duyarlı bu tür, felaket sırasında bölgeden tamamen kaybolmuştu. 2019'da dört çift tespit edildi; Belarus kesiminde en az 13 çiftin yuva kurduğu belgelendi. Bugün bu bölge, söz konusu nadir türün nüfusunun dünyada artmaya devam ettiği tek yer.

RADYASYONA UYUM: BİLİMİN BEKLENMEDİĞİ BULGULAR

Bazı türlerin radyoaktif ortama fizyolojik düzeyde uyum sağlamaya başladığına dair kanıtlar da giderek güçleniyor.

Bölgedeki ağaç kurbağaları normalden çok daha koyu bir renge büründü. Araştırmacılar, yüksek melanin düzeylerinin radyasyon hasarına karşı koruyucu bir işlev gördüğünü öne sürüyor. Avrasya kurtları üzerinde yürütülen çalışmalar ise kronik radyasyona dayanabilmek ve kanser riskini azaltmaya yönelik potansiyel genetik adaptasyonlara işaret ediyor.

Bu tablonun belki de en ilginç parçası, 4. reaktörün duvarlarında büyürken keşfedilen siyah mantar türü. 1991'de uzaktan kumandalı robotlarla tespit edilen bu organizma, gama radyasyonunu enerji kaynağına dönüştürerek normalden hızlı büyüyebiliyor. Bazı bölge bitkileri ise yüksek radyasyona yanıt olarak DNA onarım kapasitelerini geliştirdi.

TABLONUN BİR DE KARANLIK YÜZÜ VAR

Tüm bu canlanmaya karşın tablonun karanlık bir yüzü de var. Bazı türlerde üreme başarısının düştüğü ve yüksek mutasyon oranlarının hayvanlar üzerinde çeşitli sağlık sorunlarına yol açtığı gözlemleniyor. Santralin hemen çevresindeki "Kızıl Orman", yüksek radyasyon emilimi nedeniyle çam ağaçlarının kızılımsı kahverengiye dönüp ölmesiyle oluştu ve radyasyonun başlangıçtaki yıkıcı etkisinin simgesi olmaya devam ediyor.

Tahliyeler sırasında bölgede bırakılan yüzlerce evcil köpek de ilginç bir tablo ortaya koyuyor. Nesiller içinde tamamen feralleşen bu hayvanların, Ukrayna'nın diğer bölgelerindeki köpek popülasyonlarından genetik olarak belirgin biçimde ayrıştığı tespit edildi.

Benzer bir süreç Japonya'da da yaşanıyor. Fukushima nükleer felaketinin ardından kurulan dışlama bölgesine ayılar, rakun benzeri hayvanlar ve yaban domuzları geri döndü. İnsan faaliyetinden arındırılmış bu alanlar, istemeden birer yaban hayatı sığınağına dönüştü.

Uzmanlar, bu tablonun insanlığa önemli bir mesaj verdiğini vurguluyor: Doğa, insanın çekildiği yerde kendini yeniden inşa etme kapasitesine sahip. Ancak bunun için bir nükleer felakete ihtiyaç duyulmamalı.

Çernobil, radyasyon kadar terk edilişin ve geçen zamanın da doğayı şekillendirebileceğini ortaya koydu. Bölge, olağan ekolojik kuralların işlemediği bu karmaşık ortamda, bilim dünyası için benzersiz bir açık hava laboratuvarı olmayı sürdürüyor.