Hürmüz Boğazı krizinin ardından kükürt ve gübre tedarikinde yaşanan büyük daralma, küresel tarım üretimini tehdit ederken uzmanlar yeni bir gıda krizi ve kıtlık riski konusunda uyardı.

Bölgedeki savaş ve Hürmüz Boğazı’nın kapanması, enerji ve taşımacılık krizinin ötesine geçerek küresel gıda güvenliğini tehdit eden yeni bir krize dönüştü. Kükürt tedarikindeki ciddi sıkıntı ve gübre fiyatlarındaki sert artış, dünya genelinde tarımsal üretim zincirlerini sarsarken, önümüzdeki yıl bazı yoksul ülkelerde kıtlık riskinin büyüyebileceği uyarıları yapılıyor.

Financial Times gazetesine göre dünyanın önde gelen gübre şirketleri, tarımsal gübre üretiminde temel hammadde olan kükürt sıkıntısı nedeniyle fosfatlı gübre üretimini azaltmaya başladı.

Buğday, mısır, pirinç, soya ve palm yağı gibi temel ürünlerde kullanılan fosfatlı gübrelerin üretimindeki sorunların, küresel tarım üzerinde büyük baskı oluşturduğu belirtiliyor.

 

Hürmüz krizi gübre piyasasını vurdu

Savaş öncesinde dünya kükürt ticaretinin yaklaşık yüzde 50’si Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleşiyordu. Ancak deniz trafiğinin aksamasıyla birlikte küresel kükürt akışı ciddi şekilde daraldı ve fosfat gübresi üretim zinciri sarsıldı.

Dünyanın en büyük fosfat ihracatçılarından Fas merkezli OCP Group’a bağlı OCP Nutricrops şirketinin CEO’su Faris Deric, krizin önce hammadde sorunu olarak başladığını ancak kısa sürede küresel gübre arz şokuna dönüştüğünü söyledi.

Fosforun; azot ve potasyumla birlikte modern tarımın en temel üç besin maddesinden biri olduğu belirtilirken, modern tarımsal üretimin büyük ölçüde fosfatlı gübrelere bağımlı olduğu ifade ediliyor.

 

Büyük şirketler üretimi azaltıyor

Emtia araştırma şirketi CRU’nun Başkan Yardımcısı Chris Lawson, fosfat tedarikinin tüm ana kaynaklarında aynı anda baskı oluştuğunu belirterek piyasanın görünümünü “karanlık” olarak tanımladı.

Dünyanın en büyük gübre şirketlerinden Mosaic’in ABD ve Brezilya’daki fosfat üretimini azaltmaya başladığı, Fas merkezli OCP Group’un ise bazı tesislerinde bakım çalışmalarını öne çektiği bildirildi.

OCP Group, temmuz sonuna kadar yetecek stratejik stoklara sahip olduğunu açıklasa da küresel piyasalarda arz sıkıntısının büyüdüğü belirtiliyor.

 

Çin ihracatı durdurdu, Hindistan dev alıma çıktı

Krizin büyümesi üzerine Çin’in fosfatlı gübre ihracatını en az ağustos ayına kadar durdurduğu açıklandı. Pekin yönetiminin iç piyasayı korumak ve arz sıkıntısını önlemek amacıyla bu kararı aldığı belirtildi.

Dünyanın en büyük gübre ithalatçılarından Hindistan ise 1,6 milyon tonluk dev bir ithalat ihalesi açtı. Bunun 1,3 milyon tonunun dünyanın en yaygın kullanılan fosfat gübrelerinden diamonyum fosfat olduğu ifade edildi.

Suudi Arabistan’da ise Maaden ve SABIC gibi şirketlerin Kızıldeniz limanları üzerinden ihracatı sürdürmeye çalıştığı ancak CRU verilerine göre Suudi sevkiyatlarının neredeyse yarı yarıya düştüğü kaydedildi.

Hexagon Group CEO’su Christian Wendel, “Basitçe söylemek gerekirse piyasada kükürt yok” ifadelerini kullandı.

Avrupa da alarmda

European Union, Reuters’a göre çiftçileri korumak amacıyla üre ve amonyak gibi bazı temel azotlu gübrelerde gümrük vergilerini bir yıllığına askıya aldı.

Avrupa Birliği Konseyi, Hürmüz Boğazı’nın neredeyse kapanmasının ardından küresel gübre fiyatlarının hızla yükseldiğini belirtti.

AB’nin 2024 yılında yaklaşık 2 milyon ton amonyak, 5,9 milyon ton üre ve 6,7 milyon ton azotlu gübre ithal ettiği bildirildi.

Avrupa’nın Ortadoğu’ya doğrudan bağımlılığı düşük olmasına rağmen küresel piyasalardaki bozulmanın tüm ithalatçıları etkilediği ifade edildi.

 

BM’den “küresel gıda felaketi” uyarısı

FAO, geçen ay yaptığı açıklamada gübre krizinin devam etmesi halinde “küresel tarım ve gıda felaketine” dönüşebileceği uyarısında bulundu.

Avustralya’da çiftçilerin bu yıl daha az ekim yaptığı ve buğday üretiminin yüzde 40’a kadar düşebileceği belirtiliyor.

Ayrıca Asya’da savaş ve El Nino iklim olayı nedeniyle pirinç arzında düşüş beklendiği ifade ediliyor.

ICIS emtia araştırma grubundan Chris Vlachopoulos ise gübre piyasasının ikiye ayrıldığını söyledi:

Yüksek fiyat ödeyebilen zengin ülkeler

Gübre kullanımını azaltmak zorunda kalan yoksul ülkeler

Özellikle Sahra Altı Afrika ve Güneydoğu Asya’daki çiftçilerin yüksek fiyatlar nedeniyle gübre kullanımını azaltmaya başladığı bildiriliyor.

Uzmanlar, temel besin maddelerinden birindeki eksikliğin doğrudan tarımsal verim düşüşüne yol açacağını vurguluyor.

Gübre fiyatlarında tarihi artış

CRU verilerine göre Suudi Arabistan çıkışlı diamonyum fosfat gübresinin tonu Ocak 2025’te yaklaşık 620 dolar seviyesindeyken Mayıs 2026’da 900 dolara yaklaştı.

Fiyatlar 2025 boyunca kademeli yükselirken, son aylarda sert sıçrama yaşandı.

Kükürt fiyatları da bir yıl önce ton başına 150-180 dolar seviyesindeyken bugün 850-900 dolara kadar çıktı. Bazı teslimat fiyatlarının 1000 dolara yaklaştığı belirtiliyor.

CRU Gübre Bölümü Başkanı Willis Thomas ise mevcut maliyetlerle fosfat üretiminin ekonomik olmaktan çıktığını söyledi.

Thomas, Çin’deki fosfat üreticilerinin kâr marjlarının işleme maliyetleri hesaba katılmadan bile negatife düştüğünü ifade etti.