Her Salı günü Akit okuyucularından gelen sorulara cevap veren Sosyal Güvenlik Uzmanı Murat Özdamar, bu hafta sigorta borçlanmasının sigortalılığa etkini ele aldı. Siz aşağıdaki yorumlarda merak ettiklerinizi yazın Özdamar cevaplasın..

ÖZDAMAR YAZDI: SİGORTA BORÇLANMASININ EMEKLİLİĞE ETKİSİ

Sigortalıların iradesiyle (aylıksız izin, avukatlık staj süresi v.b.) ya da iradesi çalışma hayatı içinde bulunma olmasına rağmen askerlik, grev, lokavt gibi elde olmayan nedenlerle çalışma hayatının dışında kalarak sigorta prim ödemesinin kesintiye uğraması hali, kesinti nedeniyle sigortalının sosyal yardımlardan mahrum kalmasına veya sosyal yardımları elde etmesinin gecikmesine neden olur.

Bu nedenle 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununda sosyal sigorta borçlanmasına yer verilerek hak kayıplarının telafi edilmesi amaçlanmıştır. Bu amaca bağlı olarak sosyal sigorta borçlanmaları, sigortalının iradesi dışında sigortalılık süresinin kesilmesi, sona ermesi veya askıya alınması halinde bu sürelere ait primlerinin sonradan ödenerek sigortalılık hizmetinden saydırılması işlemi olmaktadır.

 

5510 sayılı Kanunun “Sigortalıların borçlanabileceği süreler” kenar başlıklı 41’inci maddesinde on bir farklı borçlanma türüne yer verilmiş ayrıca Kanunun geçici maddelerinde de sigorta borçlanma türlerine ilişkin düzenlemeler yapılmıştır. Yanı sıra diğer sosyal sigorta kanunlarında da farklı borçlanma türleri bulunmaktadır. Örneğin; fahri imamlık sürelerine ilişkin borçlanma 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanununda yer almaktadır.

Sigorta borçlanmalarının en temel işlevi, sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler için borçlandırılma halinde sigortalılığın başlangıç tarihinin borçlandırılan süre kadar geriye götürülmesidir. Kanuna göre ilk defa sigortalı olunan tarihi etkileyen borçlanma türü altı tanedir. Bu borçlanma türleri; doğum, askerlik, doktora ve tıpta uzmanlık, avukatlık staj süresi, fahri asistanlık ve 1416 sayılı Kanun kapsamında yurt dışında master ve doktora eğitim süresi borçlanmalarıdır.

Ancak borçlanılan süre ilk defa sigortalı olunan tarih sonrasına ait bir dönem ise bu halde borçlanılan süre, borçlanmanın yapıldığı tarih aralığına hizmet olmaktadır. Örneğin; ilk defa 1.1.1995 tarihinde sigortalı olan kişi 1.7.1997-1.1.1999 tarih arasında askerlik yapmış ve bu sürenin de tamamını borçlanmış ise sigortalı 21.7.1997-21.1.1999 tarihler arasına 540 gün hizmet kazanacaktır.

Borçlanma yapılması aşamasında borçlanmanın hangi tutar üzerinden yapılacağı sigortalı tarafından seçilmektedir. Bu tutar prime esas kazanç alt sınırından (asgari ücret) az, üst sınırından da çok olamaz.

Borçlanma için seçilen prime esas kazanç tutarı, borcun ödendiği tarihteki prime esas asgarî kazanca oranlanarak, söz konusu oran ilgili ayın prime esas asgarî kazancı ile çarpılır. Bulunan tutar, ilgili ayın prime esas kazancı kabul edilir. Ancak hesaplanan prime esas kazanç hiçbir suretle o ayın azamî prime esas kazancını geçemez.

 

Örneğin; 1.8.1999-30.03.2000 dönemlerine ait 8 aylık askerlik süresinin borçlanmak isteyen sigortalının 30.6.2026 tarihinde yapmış olduğu borçlanma başvurusunda seçtiği günlük prime esas kazancın 1355,00 TL olduğunu ve ödemeyi de 10.07.2026 tarihinde yaptığını varsaydığımızda; ödeme tarihindeki prime esas kazanç alt sınırının 1.101,00 TL olduğu dikkate alındığında 1355,00/1101,00=1,23 oranı üzerinden prime esas kazanç belirlenecektir. 1.8.1999-31.12.1999 dönemleri için prime esas kazanç alt sınırı 3,79 TL, 1.1.2000-33.03.2000 dönemleri için prime esas kazanç alt sınırı 4,00 TL olduğundan, sigortalının 1999/8-12.aylara ait borçlandığı süreleri prime esas aylık kazancı, 3,79 x 30 x 1,23= 139,85 TL ve 2000/1-3. aylara ait borçlandığı sürelere prime esas aylık kazancı da 4,00 x 30 x 1,23= 147,60 TL olacaktır.

Bu hesap yöntemi nedeniyle borçlanmaya ait prime esas kazancın yüksek seçilmesi, ilgili döneme ait prime esas kazancı yükselteceğinden bağlanacak aylığın da yüksek olmasını sağlayabilecektir.

Aylık artışı, sigortalının borçlandığı süreler ve daha önce ödenmiş prime esas kazançlarına göre nispeten yüksek olabileceği gibi bazı hallerde prime esas kazanç alt sınırı üzerinden yapılacak borçlanmalar, bağlanacak aylığı azaltabilecektir. Kimi hallerde ise borçlanmanın yüksek veya düşük yapılmasının emekli aylığına bir etkisi olmayacaktır.

5510 sayılı Kanunda düzenlenen sigorta borçlanmaları, dört temel işleve sahiptir. Bunlardan ilki sigortalının prim gün sayısını artırma işlevidir. Sigorta borçlanması yapılarak hizmetten saydırılan süreler, sigortalılık süresinin hesabında, primi ödenen süreler de prim ödeme gün sayısının hesabında dikkate alınmaktadır. Sigortalı emekli olmak için yaşı tamamlamış ancak prim gün eksiği varsa sigorta borçlanması prim gün sayısını artıracağından sigortalı daha erken emekli olabilir.

 

Sigorta borçlanmasının ikinci işlevi ise borçlanılan dönemlerin ilk defa sigortalı olunan tarih öncesine ait olması halinde, ilk defa sigortalı olunan tarih borçlanma gün sayısı kadar öne çekileceği için sigortalının uzun vadeli sigorta kollarından sağlanan yardımlara hak kazanma şartlarını etkilemesi diğer bir ifade ile daha erken emekli olabilmesidir. Bu işlev, ilk defa 8.9.1999 tarihinden önce sigortalı olanlar ile borçlanma sonrası ilk defa sigortalı olunan tarih 8 Eylül 1999 tarihi öncesine gelen sigortalılar için çok daha anlamlıdır. Zira ilk defa 8.9.1999 tarihinde önce sigortalı olanlar yaş şartına tabi olmaksızın emekli olabilmektedir.

Sigorta borçlanması, ilk defa 1.5.2008 tarihinden sonra sigortalı olanlar açısından da önemli ve değerlidir. Sigortalının borçlanma yapmasıyla ilk defa sigortalı olduğu tarihin 8.9.1999-30.4.2008 tarihi aralığına gelmesi, kadın için 58 erkek için 60 olarak öngörülen emeklilik yaşına tabi olması sonucunu doğurmakta ve emeklilik yaşından etkilenmemek için prim ödeme gün sayısının 31.12.2035 tarihine kadar tamamlanması zorunluluğu ortadan kalkmaktadır. Yanı sıra ilk defa sigortalı olunan tarihin borçlanmayla 1.10.2008 tarihi öncesine getirilmesi, emekli olduktan sonra destek primine tabi çalışma hakkını kazandırmaktadır.

Sigorta borçlanmasının üçüncü işlevi, sigorta borçlanması sonrası prim gün sayısı artışına bağlı olarak emekli aylık miktarının yükseltmesidir. Emekli aylıklarını belirleyen en önemli iki parametreden ilki aylık bağlama oranıdır. Aylık bağlama oranı prim ödeme gün sayısına göre belirlenmektedir. Prim ödeme gün sayısı artınca aylık bağlama oranı yükselmekte aylık bağlama oranı yükselince emekli aylığı da artmaktadır.

Sigorta borçlanmasının son işlevi ise borçlanılan tutarın, gelir vergisi matrahından indirilebilmesidir. Bu indirim nedeniyle sigortalı ödediği borçlanma tutarları nispetinde daha az vergi ödemek suretiyle maddi menfaat elde edecektir. Ayrıca kamuda çalışanlar açısından askerlik nedeniyle yapılan sigorta borçlanmasının başka bir işlevi daha bulunmaktadır. Kamuda görev yapanların askerlik borçlanması yapması halinde borçlanılan süreleri kamu hizmeti sayılmakta, işçiye kamu hizmetlerine ilave borçlanılan süreler için de kıdem tazminatı, memura ise emekli ikramiyesi ödenmektedir.