ABD’deki ilaç düzenleme kurumu, Japon ilaç şirketi Takeda’nın geliştirdiği oveporexton adlı ilacı 5 Ağustos’ta “Orzeyful” markasıyla narkolepsi tedavisi için onayladı.

Oreksin reseptörlerini harekete geçiren ilk ilaç olan oveporexton’un kullanıma sunulması, yalnızca uyku bozuklukları açısından değil, beynin motivasyon ve ödül sistemlerini hedefleyen yeni tedaviler bakımından da önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.

OREKSİNLER BEYNİN “ORKESTRA ŞEFİ” GİBİ ÇALIŞIYOR

Oreksinler, beynin gözlerin arkasında bulunan hipotalamus bölgesindeki sınırlı sayıdaki nöron tarafından üretiliyor. Nöronlar arasındaki iletişimi sağlayan bu moleküller; uyanıklık, dikkat, motivasyon ve ödül mekanizmalarında görev alıyor.

Oreksinler, OX1R ve OX2R olarak adlandırılan iki reseptöre bağlanıyor. OX2R uyanıklığın sürdürülmesinde kritik rol oynarken, OX1R daha çok motivasyon ve ödül sistemleriyle ilişkilendiriliyor.

OX2R’nin harekete geçirilmesi noradrenalin, serotonin ve dopamin sistemlerini birlikte çalıştırıyor. Bu nedenle oreksin sistemi, beynin uyanıklık mekanizmasını yöneten bir orkestra şefine benzetiliyor.

NARKOLEPSİDE EKSİK SİNYAL YENİDEN OLUŞTURULUYOR

Narkolepsi, gündüz saatlerinde aşırı uyku hali ve kişinin istemsiz biçimde uykuya dalmasıyla ortaya çıkıyor. Hastalığın ABD’de yaklaşık her 2 bin kişiden birini etkilediği tahmin ediliyor.

Oreksin ile narkolepsi arasındaki bağlantı 1990’ların sonunda yapılan araştırmalarda belirlendi. Çalışmalar, narkolepsi hastalarının oreksin üreten nöronlarını kaybettiğini ortaya koydu.

Tip 1 narkolepside görülen oreksin eksikliği, aşırı uykululuğun yanında katapleksiye de yol açabiliyor. Güçlü duygularla tetiklenebilen bu durumda kişi, uyanık olmasına rağmen aniden kas kontrolünü kaybedebiliyor.

İLK İLAÇ DENEMESİ KARACİĞER HASARI NEDENİYLE DURDURULDU

Oreksin sistemini hedefleyen ilaçlar ilk olarak uykusuzluk tedavisinde kullanıldı. 2014’ten bu yana kullanılan oreksin antagonistleri, uyanıklık sinyalini engelleyerek uyku mekanizmasının devreye girmesine yardımcı oluyor.

Yeni ilaçlarda ise bu yaklaşım tersine çevriliyor. Amaç, sistemi kapatmak yerine eksik oreksin sinyalini taklit ederek uyanıklığı yeniden sağlamak.

Bu yöntem, geliştirilen molekülün doğal oreksinin etkisini oluşturmasını ve kan-beyin bariyerini aşmasını gerektiriyor. Takeda’nın ilk adayı erken çalışmalarda umut vermesine rağmen bazı hastalarda karaciğer hasarına yol açması üzerine 2021’de durduruldu.

UYANIK KALMA SÜRESİNİ 25 DAKİKAYA KADAR ARTIRDI

Takeda’nın ikinci OX2R agonisti oveporexton’a ilişkin Mayıs 2025’te yayımlanan klinik sonuçlarda, hastaların karanlık bir odada ne kadar süre uyanık kalabildiği ölçüldü.

İlacı kullanan hastalar, doza bağlı olarak plasebo grubundakilere göre 12,5 ila 25 dakika daha uzun süre uyanık kaldı. Katılımcıların önemli bir bölümünün normal kabul edilen aralığa ulaştığı bildirildi.

Oveporexton, katapleksi nöbetlerini de plaseboya kıyasla yaklaşık üçte iki oranında azalttı. Çalışmalarda uykusuzluk yan etkisi görülürken, hastaların yaklaşık üçte birinde rahatsız edici düzeyde idrara çıkma ihtiyacı kaydedildi.

PAZARIN 16 MİLYAR DOLARA ULAŞMASI BEKLENİYOR

İrlandalı biyoteknoloji şirketi Alkermes de rakip bir oreksin ilacı geliştiriyor. GLP-1 ilaçlarıyla büyüyen Eli Lilly ise erken aşamada bir oreksin ilacı üzerinde çalışan Centessa’yı haziran ayında satın aldı.

Centessa’nın geliştirdiği ilaç; tip 1 ve tip 2 narkolepsi ile hipersomniye karşı test ediliyor. Küçük ölçekli bir çalışmada ilacın uyanıklık süresini tip 1 narkolepsi hastalarında 20 dakikadan, tip 2 hastalarda ise 10 dakikadan fazla artırdığı bildirildi.

Morgan Stanley, oreksin ilaçlarının yalnızca narkolepsi ve bağlantılı uyku bozukluklarında 2035’e kadar yıllık 16 milyar dolarlık gelir oluşturabileceğini öngörüyor.

DEHB, DEPRESYON VE BAĞIMLILIK İÇİN ARAŞTIRILIYOR

Şirketler oreksin ilaçlarının tip 2 narkolepsi ve hipersomninin yanı sıra DEHB ve uyku apnesindeki olası etkilerini de araştırıyor. Ancak bu alanlardaki çalışmalar henüz deneysel veya klinik araştırma aşamasında bulunuyor.

Ödül ve motivasyon sistemiyle ilişkili OX1R reseptörü ise bağımlılık ve depresyon araştırmalarında öne çıkıyor. OX1R’nin engellenmesinin bağımlılığa bağlı aşırı isteği azaltabileceği düşünülürken, oreksin sisteminin duygu durum üzerindeki etkisinin depresyon tedavisinde yeni seçenekler oluşturabileceği değerlendiriliyor.