İşte o yazı;

Siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler literatüründe "otokratik hanedanlaşma" ve "kayırmacı (patrimonyal) otoriterlik" örnekleri arasında gösterilen Azerbaycan siyasal rejimi, Haydar Aliyev ile temelleri atılan ve oğlu İlham Aliyev ile kurumsallaşan bir güç konsolidasyonu modelidir. Rejim, cumhuriyet görünümü altında işleyen ve kaynak rantına dayanan monarşik yapılara benzemektedir.

1- Rejimin Yapısal Analizi: Kurumsallaşmış Otoriterlik ve Diktatörlük

Aliyev yönetim Modeli; yürütme, yargı ve yasama erki üzerindeki mutlak denetimiyle öne çıkmaktadır. Siyasal bilimci Steven Levitsky ve Lucan Way'in tanımladığı rekabetçi otoriterlik (competitive authoritarianism) kategorisinden zamanla hegemonik otoriterliğe evrilen bu yapı, muhalefet gruplarının sistem içi araçlarla iktidara gelmesini engellemektedir.

Siyasal Güç Konsolidasyonu

1993: Gence Krizi ve Müsavat/Cehpe İktidarının Devrilmesi

1995: Anayasa Değişikliği (Başkanlık Yetkilerinin Genişlemesi)

2003: Haydar Aliyev'den İlham Aliyev'e İktidar Devri

2009: Cumhurbaşkanlığı Dönem Sınırının Kaldırılması

2016: Anayasa Değişikliği (Birinci Cumhurbaşkanı Yrd.)

 

Hesap Verilebilirlik ve Şeffaflık Eksikliği: Uluslararası Şeffaflık Örgütü (Transparency International) Yolsuzluk Algı Endeksi raporlarında Azerbaycan, alt sıralarda yer almaktadır. Yönetimde denetleyici kurumların olmaması ve yargı bağımsızlığının bulunmayışı, kamu kaynaklarının denetim dışına çıkarılmasına yol açmaktadır.

Göstermelik Seçimler ve Siyasi Muhalefet: AGİT (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı) İnsan Hakları Kurumu ve Seçim Gözlem Misyonu raporları, Azerbaycan'da gerçekleştirilen genel ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinin uluslararası demokratik standartları karşılamadığını belirtmektedir. Muhalefet partileri (Halk Cephesi, Müsavat vb.) sistematik olarak engellenmektedir.

İnsan Hakları İhlalleri ve Siyasi Tutuklular: Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International) ve İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) verilerine göre; sivil toplum aktivistleri, bağımsız gazeteciler ve siyasi muhalifler düzmece suçlamalarla (uyuşturucu kaçakçılığı, vergi kaçırma, devlete ihanet) tutuklanmaktadır

 

2- 1993 Darbesi ve Ebulfez Elçibey'e Kurulan Tuzak

Azerbaycan’ın demokratik yollarla seçilmiş ilk Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey’in devrilmesi süreci, Sovyet sonrası geçiş döneminin kırılma noktasıdır.

Gence Krizi ve Süret Hüseynov: 1993 yılının haziran ayında Gence'de konuşlu bulunan Rus 104. Hava İndirme Tümeni'nin silahlarını Süret Hüseynov'a devrederek çekilmesi üzerine Bakü’ye karşı bir askeri isyan başlatılmıştır.

Haydar Aliyev’in Sahneye Çıkışı: Elçibey, kardeş kanı dökülmesini ve bir iç savaşı önlemek amacıyla Haydar Aliyev'i Nahçıvan'dan Bakü’ye davet etmiştir. Ancak Aliyev, arabuluculuk yapmak yerine kriz durumunu siyasal bir manevraya dönüştürerek Millî Meclis Başkanlığı’nı ele geçirmiş, Elçibey’in Nahçıvan’ın Keleki köyüne gitmek zorunda kalmasıyla iktidarı tamamen devralmıştır.

 

Elçibey’in Tasfiyesi: Elçibey dönemi; Rus askerlerinin Azerbaycan topraklarından tamamen çıkarılması, milli para birimine (Manat) geçilmesi ve Latin alfabesinin kabulü gibi adımlarla öne çıkmıştır. Aliyev yönetimi ise bu milli hat yerine oligarşik-bürokratik bir otoriterlik kurmuştur.

3- Ekonomi Politik Analiz: Oligarşi, Rant ve Kaynak Laneti

Azerbaycan ekonomisi "Hollanda Hastalığı" (Dutch Disease) ve "Kaynak Laneti" (Resource Curse) olgularının tipik bir örneğidir.

Servetin Hanedanlaşması: OCCRP (Organize Suç ve Yolsuzluk Raporlama Projesi) ve Pandora Papers sızıntıları, Aliyev ailesinin ve yakın çevresinin Birleşik Krallık başta olmak üzere offshore şirketler aracılığıyla milyarlarca dolarlık gayrimenkul ve ticari varlığı kontrol ettiğini ortaya koymuştur.

 

Madenler ve Enerji Sektörü: Ülkenin altın ve bakır madenleri ile SOCAR (Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi) üzerinden elde edilen gelirlerin belirli aile holdinglerinde (Pasha Holding, Synergy Group vb.) toplanması, sermayenin tabana yayılmasını engellemektedir

Teknoloji ve Bilim Yatırımlarının Eksikliği: Rant ekonomisine bağımlılık, katma değerli üretim ve Ar-Ge yatırımlarının ihmal edilmesine yol açmıştır. Petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar doğrudan halkın alım gücüne olumsuz yansımaktadır.

4- Dini Söylem, Laiklik Uygulamaları ve Sosyal Baskı

Bakü yönetiminin din politikası, "radikalizmle mücadele" söylemi altında toplumsal ve dini özgürlüklerin kontrol altında tutulması esasına dayanmaktadır.

Başörtüsü Yasakları ve Dini Özgürlükler: Eğitim kurumlarında başörtüsü kullanımına yönelik kısıtlamalar ve dini toplulukların sıkı denetime tabi tutulması, toplumsal muhafazakâr kesimlerin tepkisini çekmektedir.

 

İslam'a Karşı Araçsal Yaklaşım: Yönetim, sekülerlik kavramını devlet otoritesinin toplum üzerindeki baskı aracı olarak kullanmakta; devlet kontrolü dışındaki tüm dini grupları güvenlik tehdidi olarak kodlamaktadır.

5- Dış Politika, İsrail İlişkileri ve Türkiye ile Dinamikler

Azerbaycan'ın dış politikası, rejim güvenliğini merkeze alan pragmatik ve çok yönlü Dış İlişkiler dengesine dayanır.

İsrail ile Stratejik Ortaklık: Azerbaycan, İsrail’in ham petrol ihtiyacının önemli bir kısmını karşılarken; İsrail’den yüksek teknolojili savunma sistemleri (İHA/SİHA, füze savunma sistemleri) ithal etmektedir. Bu ilişki, bölgesel dengeler açısından kritik bir hat oluşturmaktadır.

 

Türkiye İlişkileri ve İçişlerine Karışmama Söylemi: 2020 Karabağ Savaşı sürecinde Türkiye’den alınan diplomatik ve askeri desteğe rağmen, Bakü yönetimi zaman zaman Türkiye’deki sivil toplum veya siyasi çevrelerin eleştirilerine karşı "içişlerine müdahale" söylemini öne çıkarmaktadır.

6- Akademik Özgürlükler ve Basın Üzerindeki Kontrol

Azerbaycan siyasal rejimi, cumhuriyet görünümü altında işleyen ve kaynak rantına dayanan monarşik yapılara benzemektedir. Yönetim modeli; yürütme, yargı ve yasama erki üzerindeki mutlak denetimiyle öne çıkmaktadır. Seçimler göstermelik olduğu, halka ve hukuka hesap vermeyen, şeffaf olmayan, insan hakları ihlalleri bulunan ve siyasi tutukluların arttığı katı otoriter bir rejim mevcuttur.