Uluslararası Kalkınma ve İşbirliği Derneği (UKİD) ile Ümraniye Belediyesi’nin ortaklaşa düzenlediği kültür ve fikir sohbetleri kapsamında, Orta Doğu tarihinin en kritik kırılma noktalarından biri mercek altına alındı. 12 Kasım 2026 Perşembe akşamı saat 20.00’de Ümraniye’deki UKİD Sarı Saltuk Kültür Merkezi’nde gerçekleştirilen "İngiliz Hristiyan Siyonizmi ve Filistin Meselesi" başlıklı konferansa, araştırmacılar, öğrenciler ve çok sayıda davetli yoğun ilgi gösterdi. Programın konuğu olan İstanbul Medipol Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tufan Buzpınar, arşiv belgeleri ve tarihsel kaynaklar ışığında meselenin az bilinen teolojik ve diplomatik boyutlarını dinleyicilerle paylaştı.

Filistin Meselesinin Tarihsel Kökenleri:

Teolojiden Diplomasiye

Konuşmasına Filistin meselesine dair yaygın tarihsel okumaların eksik yönlerine dikkat çekerek başlayan Prof. Dr. Tufan Buzpınar, bölgedeki siyasi dönüşümün yalnızca 19. yüzyılın son çeyreğinde Theodor Herzl öncülüğünde kurumsallaşan seküler Yahudi Siyonizmi üzerinden açıklanamayacağını ifade etti. Buzpınar, Siyonist projenin fikrî ve siyasi zemininin çok daha erken dönemlerde, özellikle 19. yüzyıl İngiltere’sindeki Protestan dini çevreler ve Evanjelik akımlar içerisinde olgunlaştığını vurguladı.

İngiltere merkezli bu sürecin üç temel tarihsel evrede incelenmesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Buzpınar; birinci evreyi oluşturan 'Fikri Dönem'de, İncil metinlerine dayalı yorumların ve 'Restorasyonist' (Yeniden Kurucu) teolojinin ön plana çıktığını aktardı. Bu inanca göre, Hz. İsa’nın yeryüzüne ikinci kez gelişi ve ardından kurulacak bin yıllık krallık (Milenyum) sürecinin başlayabilmesi için Yahudilerin tarihi Filistin topraklarına geri dönmesi dini bir ön koşul olarak görülüyordu. Kiliseler, vaizler ve dini neşriyat aracılığıyla yayılan bu teolojik beklenti, zamanla İngiliz toplumunda ve siyasetinde güçlü bir kamuoyu oluşturdu.

Aksiyon Dönemi, Hechler-Herzl İş Birliği ve Babıâli’nin Direnci

Prof. Dr. Buzpınar, 1820’lerden 1890’lara uzanan ikinci evreyi 'Aksiyon Dönemi' olarak tanımlayarak, teolojik tasavvurların bu süreçte somut diplomatik ve saha faaliyetlerine dönüştüğünü anlattı. İngiltere’nin 1838 yılında Kudüs’te ilk konsolosluğunu açması, bölgeye gönderilen misyoner heyetleri ve Lord Shaftesbury gibi nüfuzlu siyasetçilerin İngiliz Dışişleri nezdindeki girişimleriyle Filistin’e Yahudi göçünün teşvik edilmesinin devlet politikası haline getirilmeye çalışıldığını kaydetti.

1890 sonrasında başlayan üçüncü evrede ise Hristiyan Siyonizmi ile seküler Yahudi Siyonizminin stratejik bir ortaklık zemininde buluştuğuna işaret eden Buzpınar, Anglikan rahip ve diplomat William Henry Hechler ile Theodor Herzl arasındaki yakın iş birliğinin bu ittifakın en somut örneği olduğunu dile getirdi. Hechler’in Avrupa saraylarındaki nüfuzunu Herzl’in diplomatik temasları için seferber ettiğini belirten Prof. Dr. Buzpınar, buna karşılık Osmanlı İmparatorluğu’nun ve Sultan II. Abdülhamid yönetiminin devletin egemenlik haklarını ve toprak bütünlüğünü korumak adına söz konusu taleplere karşı son derece kararlı, ilkeli ve tavizsiz bir direnç sergilediğini arşiv verileriyle ortaya koydu.