Tokmaklardan sıkılmış yumruk şeklinde olanı tok ses çıkarır ve kapıyı gelen erkekler tarafından çalınırdı. Açılmış el şeklinde olanı ise tiz ses çıkarır ve gelen hanımlar tarafından kullanılırdı. Ev sahipleri tokmağın sesine göre gelenin kadın veya erkek olduğunu bilir ve kapıyı ona göre açarlardı.

Geçmişin heybeti, inancı avlu kapılarının tokmaklarına aksetmiştir. Farklı motiflerle dergâh kapılarının tokmakları bile başlı başına bir kültürdü ve Siirtli insanın hayata bakışının bir simgesiydi. Çok ince işçilikli, iri başlı çivilerle süslenmiş büyük ahşap kapılar, o kadar mükemmel ve ustaca yapılmış ki, etkilenmemek mümkün değil. Kapı üstündeki tokmaklar, görevlerinin ötesinde, biçimleriyle de yöresel kültürün izlerini taşırlar. Etkileyici ve çok zengin kültürel izler bırakmış Siirt’in cas evlerine bir başka güzellik katmıştır motifli kapılar.

“Cas evlerimize “Dergah” adı verilen süslü ve “Mısraheyn” diye tabir edilen iki parçalı kapıdan girilirdi. Bu kapıların arkasında kalın tahtadan yapılmış sürgüler; kapının üzerinde de metalden yapılmış el şeklinde iki tokmak bulunmaktadır. Bu tokmaklardan sıkılmış yumruk şeklinde olanı tok ses çıkarır ve kapıyı çalan erkekler tarafından çalınır. Açılmış el şeklinde olanı ise tiz ses çıkarır ve gelen bayanlar tarafından kullanılır. Ev sahipleri tokmağın sesine göre gelenin kadın veya erkek olduğunu bilir ve kapıyı ona göre açarlardı. Kimi evlerin kapılarında ise, bir kadının zarif eli, kapı tokmağına dönüşür.

Tokmaklarda kullanılan bazı biçimler, eylemin özünü yansıtırcasına sesi çağrıştırır.

Siirt’te evlerin kapı tokmakları, ait oldukları, kapıların üstünde kaldığı, ses verdiği sürece geçmiş, yarına taşınır ve zaman kesintisizce akar. Kapılarda gözetme penceresi de olurdu. Kapıyı çalan kişi eve girmeyecekse görüşme bu pencereden yapılırdı. Bazılarında da çıngırak bulunurdu. Özellikle kış mevsiminde tokmak sesinin işitilemeyeceği düşünülerek evin iç kesimlerine bir halat çekilerek çıngırağın hareket etmesi sağlanırdı.”...