Yolda geçen süreler mesaiden sayılır mı? İşçinin çalışma sürelerinin kapsamı nedir? Servisle işe gidenler için mesasi süresi hangi zaman dilimini kapsamaktadır? İşçiler mesai süreleriyle ilgili haklarını merak ediyor. İşte bu soruların yanıtları...

Yolda geçen süreler mesaiden sayılır mı?

Çalışma süresi, 06.04.2004 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 3. Maddesinde “işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süre” olarak tanımlanmıştır. Fiili çalışma süresi olarak adlandırılan bu süreye ek olarak kimi kanunca kimi ise Yargıtay kararları ile öngörülmüş diğer bazı durumlar da çalışma süresinden sayılmaktadır.

Dolayısıyla işçinin ücret alacağı fiilen çalışmak suretiyle iş başında geçen sürelerin yanında, farazi çalışma süresi olarak adlandırılan ve çalışma süresinden sayılan sürelerin toplamından oluşmaktadır.

İşçinin çalışma süresinin kapsamı nedir?

İş Kanunu 66. maddesinde çalışma süresinden kabul edilen haller şu şekilde sayılmaktadır:

“Madenlerde, taşocaklarında yahut her ne şekilde olursa olsun yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve bu yerlerden çıkmaları için gereken süreler.

İşçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri halinde yolda geçen süreler.

İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler.

İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işveren evinde veya bürosunda yahut işverenle ilgili herhangi bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler.

Çocuk emziren kadın işçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirtilecek süreler.

Demiryolları, karayolları ve köprülerin yapılması, korunması ya da onarım ve tadili gibi, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak bir mesafede bulunan işyerlerine hep birlikte getirilip götürülmeleri gereken her türlü işlerde bunların toplu ve düzenli bir şekilde götürülüp getirilmeleri esnasında geçen süreler.”

Ancak uygulamada, maddede sayılmayan ara dinlenmelerinin veya işçilere tanınan sigara içme molaları gibi bazı sürelerin iş sözleşmeleri ile günlük çalışma süresi kapsamına dâhil edildiği görülmektedir. Bu sürelerin toplanması ile hesaplanan çalışma süresinin, kanunen belirlenen sınırı aşması hainde fazla mesaiden ve dolayısıyla fazla mesai ücretinden bahsedilecektir.

İş Kanunu 35. maddesinde fazla çalışma işin niteliği ve üretimin arttırılması gibi nedenlerle yasal günlük çalışma süresini aşan çalışma olarak tanımlanır ve yine aynı kanunun 41. maddesine göre “Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır.”

Yolda geçen sürenin de çalışma ücretinden sayılması ve haftalık saat sınırını aşması halinde fazla mesai hesaplanmasına dâhil edilmesi gerektiği yönünde bir iddia karşısında Yargıtay bu durumun yalnızca İş Kanunu 66. Maddesinin 1/f fıkrasında sayılan demiryolları, karayolları ve köprülerin yapılması, korunması ya da onarım ve tadili gibi işlerde ve maddede sayılan şartların varlığı halinde geçerli olduğunu belirtmiş ve ”Aynı maddenin son fıkrasına göre ise, işin niteliğinden doğmayıp da işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme esnasında araçlarda geçen süre çalışma süresinden sayılmaz. Yanlış değerlendirme ile davacının işe gidiş gelişlerinde serviste geçen sürenin de çalışma süresinden sayılması hatalıdır.” şeklinde hüküm kurmuştur.(22.HD,17.01.2014, E. 2013/1986, K. 2014/296) Yargıtay’ın bu görüşünün aksine, Avrupa Birliği Adalet Divanı kararları uyarınca Avrupa ülkelerinde işçinin işe giderken yolda geçirdiği süreler de çalışma sürelerine dâhil edilmektedir.

Bir başka davada Yargıtay Hukuk Genel Kurulu işverenin isteği ve talimatı dışında yapılan fazladan mesailer için ücret istenemeyeceği belirtilmiştir. (YHGK 03.03.1982, E. 1980/9-1702 K. 1982/932)

Üst düzey yöneticilerin fazla mesai ücretine dair bir kararda ise Yargıtay bu kişilerin yüksek maaşlarının fazla çalışmaları öngörülerek belirlendiği ve mesai sürelerinin kendilerinin belirlemesi nedeniyle bu çalışanların fazla mesai istemeleri mümkün olmadığı belirtmiştir. (9. HD 07.04.1982, E. 1982/2412 K. 1982/4334) Ancak güncel bir kararında Hukuk Genel Kurulu üst düzey yöneticilerin fazla mesai ücreti talep etmeleri kural olarak mümkün olmamakla beraber, yıllık 270 saati aşan fazla mesaileri halinde bu kişilerin de fazla mesai ücretine hak kazanacağını hükmetmiştir. (YHGK 20.2.2013, E. 2012/9-843 K. 2013/253)

Görüldüğü üzere, yasada düzenlenmiş olmakla beraber fazla mesai ücretlerinin hesaplanması konusunda pek çok hususun nasıl uygulanacağı Yargıtay kararları ile açıklanmaktadır. İşverenlerin herhangi bir anlaşmazlık halinde dezavantajlı duruma düşmemesi açısından mevzuat ve yargı kararların takibinde uzman avukatlardan hukuki yardım alınması önemlidir.