Türkiye'de kurulduğu 1950'lerden bu yana ciddi tartışmalara neden olan İncirlik Hava Üssü, bu kez ABD Kongresi'nden geçen kararlar ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın açıklamalarıyla bir kez daha gündemde.

ABD Senatosu ve Temsilciler Meclisi'nin 1915 olaylarını "Ermeni Soykırımı" olarak tanımlayan kararları geçirmesinin üzerine Cumhurbaşkanı Erdoğan, "Yeri geldiği zaman otururuz bütün heyetlerimizle beraber, kapatılması gerekiyorsa İncirlik'i de kapatırız, Kürecik'i de kapatırız" açıklamasını yaptı.

Türkiye ile NATO ilişkilerinde çok önemli bir yere sahip olan İncirlik Hava Üssü'yle ilgili merak edilenleri beş soruda derledik.

İncirlik Üssü ne zaman kuruldu ve yasal statüsü nedir?

İncirlik Hava Üssü, Adana ili sınırları içerisinde, şehir merkezine yaklaşık 13 kilometre mesafede bulunuyor. İnşasına Türkiye'nin NATO üyeliğinden bir yıl önce, 1951 yılında ABD Mühendislik Grubu olarak isimlendirilen bir ekip tarafından başlanan üs, 1954'te açıldı. İlk etapta ABD Hava Kuvvetleri'nin olağanüstü durumlarda konuşlanma ve orta ile yüksek yoğunluktaki bombardımanlarda yer alan savaş uçaklarının bakımının yapılması amacıyla kullanılması öngörülüyordu. Ancak 1980'li yılların ardından üste önemli iyileştirmeler yapıldı.

Askerlerin aileleri de Üs'te yaşıyor

ABD askeri kaynaklarında, bugün burada yaklaşık 2 bin 500 civarında ABD askerinin bulunduğu belirtiliyor. Buradan düzenlenen askeri operasyonların NATO kapsamında olduğu durumlarda, zaman zaman bu üsse başka ülke askerleri de konuşlandırılıyor. Üste bir Türk birliği de yer alırken, sivillerin yaptığı bazı işler için Türkiye vatandaşları da istihdam ediliyor. İncirlik üssü, askerlerin aileleri de eklendiğinde binlerce kişilik bir nüfusu barındırıyor. Üssün içinde pist, eğitim alanı ve komuta merkezi gibi askeri alanların yanı sıra burada görev yapan subayların konutları da yer alıyor. Ayrıca tesisin içinde ABD'li zincir restoranlar, Amerikan mallarının satıldığı büyük süpermarketler, basketbol ve beyzbol sahaları gibi tesisler de yer alıyor. Üste görevli askerlerin aile üyeleri dışında, sivillerin buraya giriş için özel izin alması gerekiyor.

"Söz konusu üs Türkiye'nin malı"

Bu alanın hukuki statüsüyle ilgili bugüne kadar beş uluslararası anlaşma yapıldı. Şu anda geçerli olan ABD ile Türkiye'nin 1980 yılında imzaladığı "Savunma ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması" (SEİA). İncirlik Üssü adlı bir kitap yayımlayan akademisyen Selin Bölme'ye göre, söz konusu üs Türkiye'nin malı ve ABD'nin askeri varlığı ve faaliyetlerinin, tamamen NATO savunma görevleri çerçevesinde kalması gerekiyor. Bölme, 2012 yılında yayımladığı bir makalede, "İncirlik'in de dahil olduğu SEİA'da adı geçen üs ve tesisler, Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde olmakla birlikte, SEİA ile ABD'nin kullanımına NATO anlaşması doğrultusunda ve NATO savunma planları çerçevesinde kullanılmak üzere tahsis edilmişlerdir" diyor. Ancak fiili durumda, İncirlik Üssü'nün açıldığı tarihten bu yana NATO operasyonları dışında ABD güçlerinin kendi faaliyetleri için de kullanıldığı birçok durum yaşandı.

Almanya ve Hollanda askerleri de görev alıyor

İncirlik Hava Üssü'nde ABD'nin yanı sıra Almanya ve Hollanda gibi diğer bazı NATO üyelerinin de askerleri görev yapıyor. Almanya'nın İncirlik Üssü'nde konuşlu 200'den fazla askeri bulunuyor. Bu askerler Tornado jetlerinin Suriye'de gözetim görevlerine ve IŞİD karşıtı koalisyonun uçaklarına yakıt dolumundan sorumlu.

Türkiye'de böyle bir üssün varlığı daha önce ne gibi tartışmalara neden oldu?

İncirlik Üssü, bir yandan ABD ile Türkiye'nin müttefiklik ilişkilerinin en önemli unsurlarından biri olurken, diğer yandan da her iki ülkenin birbirine karşı diplomatik pazarlıklarda kullandığı en önemli kozları arasında yer alıyor.

1970'te kapatılmıştı

ABD, 1970'li yılların ortasında, Türkiye'ye silah ambargosu uygulamaya karar verdiğinde Ankara da buna İncirlik'le yanıt verdi. Türkiye, sınırları içinde ABD'nin kullanımındaki üsleri kapattı ve buraların kontrolünü TSK'ya devretti. Bu dönemde, ABD Kongresi'nin Eylül 1978'te Türkiye'ye uyguladığı ambargoyu kaldırması ve askeri yardımları yeniden tahsis etmesi üzerine üs de normal faaliyetlerine geri döndü.

Birinci Körfez Savaşı'nda ABD'nin elini rahatlattı

Aynı yıl içerisinde iki ülke arasındaki askeri ilişkilerin temelini oluşturan yeni işbirliği anlaşması (SEİA) ile ilgili görüşmeler de başladı. Üs, 1990-1991 yıllarındaki Birinci Körfez Savaşı'nda ABD güçleri için kritik bir rol oynadı. Burada bulunan 140 uçakla Irak'ın kuzeyindeki kara güçlerine destek verildi. ABD ordusuna göre, kuzeyde yürütülen operasyonlar Irak'ın da güçlerini kuzey ile güney arasında bölmesine neden oldu ve Çöl Fırtınası harekâtında ABD'nin elini rahatlattı. Körfez Savaşı sırasında, İncirlik'e Saddam Hüseyin'in elindeki Scud füzelerine karşı Patriot hava savunma sistemi kuruldu.

15 Temmuz darbe girişimine destek

Son olarak, İncirlik 10. Tanker Üs Komutanı Tuğgeneral Bekir Ercan Van, 15 Temmuz darbe girişimine destek verdiği gerekçesiyle tutuklanan isimler arasında yer alıyor.

New York Times, Van'ın tutuklanmadan öne ABD'den sığınma talep ettiğini ancak bu talebin reddedildiğini duyurmuştu.

O dönemde hükûmete yakın bazı basın organlarında, darbe girişiminin İncirlik'te planlandığı ve ABD destekli olduğu yönünde iddialar ortaya atılmıştı.

İncirlik Üssü bugüne kadar hangi askeri operasyonlarda, nasıl kullanıldı?

Her ne kadar NATO savunma planları kapsamında kullanılması öngörülse de, bu hava üssü bugüne kadar ağırlıklı olarak ABD'nin askeri operasyonlarında önemli rol üstlendi. Bu operasyonların önemli bir kısmı, NATO planları kapsamında olmamasından dolayı esasen uluslararası anlaşmaların da ihlal edildiği anlamına geliyor.

U-2 casus uçakları tarafından kullanıldı

İlk dönemdeki adıyla Adana Hava Üssü, ilk olarak 1955 yılında önce ABD Hava Kuvvetleri'nin meteorolojik ölçümlerinde kullandığı hava balonlarının iniş kalkışı için, daha sonra da Sovyetler Birliği'ni izlemek için geliştirilen U-2 casus uçakları tarafından kullanıldı. Mayıs 1960'ta bir U-2 casus uçağının Sovyetler tarafından füzeyle düşürülmesinin ardından bu operasyona da son verildi.

Lübnan krizinde savş uçakları konuşlandırıldı

1958 yılında Başkan Eisenhower'ın talimatıyla Lübnan krizine müdahale için bu üsse savaş uçakları konuşlandırıldı. Dönemin Lübnan Cumhurbaşkanı Camille Chamoune, iç savaşa doğru evrilmeye başlayan muhalif hareketleri bastırmak amacıyla ABD'den askeri destek talep etmişti.

Birinci Körfez Savaşı

Birinci Körfez Savaşı'nda Kuzey Irak'taki Amerikan birliklerine hava desteği buradan gönderilirken, 2003 yılındaki Irak işgali sırasında ise hazırlanan tezkerenin TBMM tarafından reddedilmesi nedeniyle sadece lojistik destek amacıyla kullanılabildi. 

ABD, 2014 yılında DEAŞ'e karşı hava operasyonlarına başladı ve Temmuz 2015'te de Türkiye bu harekât kapsamında İncirlik Üssü'nün kullanılmasına izin verdi.

İncirlik Üssü, ABD için neden önemli?

Soğuk Savaş'ın bitmesinin ardından NATO'nun güney kanadının eski stratejik önemini kaybettiği yorumları yapılmaya başlanmıştı. Ancak Orta Doğu'daki gelişmeler, bu üssün stratejik önemini hızla yeniden kazanmasına neden oldu.

İncirlik şu anda DEAŞ ile mücadele kapsamında düzenlenen operasyonlar açısından en stratejik yerlerden birisi. İncirlik Üssü, özellikle coğrafi konumu ve yerleşik düzeniyle ABD'ye Orta Doğu bölgesindeki operasyonları için maliyet ve zaman açısından önemli avantajlar sunuyor.

İncirlik Üssü'nde nükleer silah var mı?

Bu konuda yapılmış resmi bir açıklama bulunmuyor. Ancak NATO'nun Türkiye'de taktik nükleer silah tuttuğu da uzmanlar tarafında dile getirilen ve henüz yalanlanmayan iddialar arasında yer alıyor.

New Yorker dergisinde darbe girişiminden birkaç gün sonra çıkan bir makalede, "İncirlik Üssü, NATO'nun en büyük nükleer silah depolama tesisine ev sahipliği yapıyor" ifadesi yer aldı.

Hidrojen bombası iddiası

Nükleer silahlar konusunda dünyanın önde gelen uzmanları arasında gösterilen Amerikan Bilim Adamları Federasyonu Nükleer Bilgi Projesi Direktörü Hans M. Kristensen'e göre, İncirlik'te yer altında bulunan depolama tesislerinde yaklaşık 50 adet B-61 hidrojen bombası tutuluyor.

Guardian gazetesi, Temmuz 2016'da yayımladığı bir yazıda, Türkiye'deki kötüleşen güvenlik durumunun nükleer silahların güvenliğiyle ilgili ciddi endişeler yarattığını öne sürdü. Yazıya göre, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Türkiye'de toplam 180 adet B-61 bombası bulunuyor.

Yine ABD basınında o dönemde, Amerikan hükûmetinin İncirlik'in güvenliğini artırmak için milyonlarca dolarlık yatırım yaptığı belirtilmişti. ABD basınında da bir süredir, Kuzey Irak'taki Kürt bölgesi ya da Ürdün gibi Türkiye'ye alternatif üst kurulabilecek yerlerin incelenmesi gerektiği yönünde bazı yazı ve yorumlar çıkıyor.

Kaynak: BBC Türkçe