Demans, yalnızca ileri yaşların kaçınılmaz bir sonucu olarak görülen bir durum olmaktan çıkalı uzun zaman oldu. Günümüzde bilim dünyası, bunamanın büyük ölçüde önlenebilir risk faktörleriyle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.

Yaşam tarzı, beslenme alışkanlıkları, kronik hastalıklar ve bazı vitamin-mineral eksiklikleri, beyin sağlığının kaderini doğrudan etkileyebiliyor.

Son yıllarda özellikle dikkat çeken konulardan biri ise folat (B9 vitamini) eksikliği ile demans riski arasındaki güçlü ilişki.

 

DEMANS NEDİR VE NEDEN ARTIYOR?

Demans; hafıza, düşünme, karar verme, dil ve günlük yaşam becerilerinde ilerleyici bozulma ile karakterize edilen nörodejeneratif hastalıkların genel adıdır.

Alzheimer hastalığı en sık görülen demans türü olsa da vasküler demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans gibi farklı alt tipler de bulunur.

Dünya genelinde ortalama yaşam süresinin uzaması, demans vakalarının da hızla artmasına neden oluyor. Güncel tahminlere göre bugün dünya çapında yaklaşık 50 milyon kişi demansla yaşıyor.

Uzmanlar, bu sayının 2030 yılında 75 milyona, 2050 yılında ise 130 milyonun üzerine çıkabileceğini öngörüyor. Daha da çarpıcı olan ise, bugün doğan her üç kişiden birinin yaşamının bir döneminde demans riskiyle karşı karşıya kalabileceği ihtimali.

DEMANS ÖNLENEBİLİR Mİ?

Geçmişte demans, yaşlanmanın doğal ve kaçınılmaz bir parçası olarak değerlendirilirken, artık bu yaklaşım büyük ölçüde değişmiş durumda. Bilim insanları, beyin sağlığını korumaya yönelik erken müdahalelerin, bunama riskini anlamlı ölçüde azaltabileceğini ortaya koyuyor.

Yüksek tansiyon, diyabet, obezite, hareketsiz yaşam, sigara kullanımı, depresyon ve sosyal izolasyon gibi faktörlerin yanı sıra, bazı vitamin eksiklikleri de demans riskini artıran unsurlar arasında yer alıyor. İşte bu noktada folat eksikliği özellikle öne çıkıyor.

FOLAT (B9 VİTAMİNİ) NEDİR?

Folat, B grubu vitaminleri arasında yer alan ve vücut için hayati öneme sahip bir vitamindir. Hücre bölünmesi, DNA sentezi ve onarımı, kırmızı kan hücrelerinin üretimi gibi temel biyolojik süreçlerde görev alır. Hamilelik döneminde yeterli folat alımı, nöral tüp defekti gibi doğumsal anomalilerin önlenmesi açısından da kritik öneme sahiptir.

Folat, doğal olarak birçok besinde bulunurken; sentetik formu "folik asit" olarak takviye ve zenginleştirilmiş gıdalarda yer alır.

FOLAT EKSİKLİĞİ VE DEMANS ARASINDAKİ BAĞLANTI

Son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar, kandaki düşük folat düzeylerinin demans riskini belirgin şekilde artırabileceğini gösteriyor. British Medical Journal (BMJ)'de yayımlanan geniş kapsamlı bir araştırmaya göre, folat eksikliği bulunan bireylerde bunama riski %60'ın üzerinde artış gösterebiliyor.

Araştırmacılar, düşük folat seviyelerinin beyinde damar hasarı, artmış homosistein düzeyi ve nöronal hasarla ilişkili olabileceğini düşünüyor. Homosistein adı verilen amino asidin kanda yükselmesi, hem kalp-damar hastalıkları hem de bilişsel gerileme açısından önemli bir risk faktörü olarak kabul ediliyor.

Evidence Based Mental Health dergisinde yayımlanan başka bir çalışma ise folat düzeylerinin, demans ve erken ölüm riskini öngörmede bir biyobelirteç olarak kullanılabileceğini ortaya koyuyor. Ancak uzmanlar, folat eksikliğinin demans üzerindeki rolünü netleştirmek için daha fazla uzun dönemli çalışmaya ihtiyaç olduğunu da vurguluyor.

 

FOLAT EKSİKLİĞİNİN BELİRTİLERİ NELERDİR?

Folat eksikliği çoğu zaman sinsi ilerler ve belirtiler başka sağlık sorunlarıyla karıştırılabilir. En sık görülen semptomlar şunlardır:

Sürekli yorgunluk ve halsizlik

Konsantrasyon güçlüğü ve unutkanlık

Tat alma duyusunda azalma

İshal ve sindirim problemleri

El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma

Kas zayıflığı

Depresif ruh hali

Anemiye bağlı solukluk, baş dönmesi ve çarpıntı

Uzun süre tedavi edilmeyen folat eksikliği, folat eksikliği anemisine yol açabilir ve bu durum ciddi komplikasyonlara zemin hazırlayabilir.

B12 VİTAMİNİ İLE YAKIN İLİŞKİ

Folat eksikliği çoğu zaman B12 vitamini eksikliği ile birlikte görülür. Her iki vitamin de kırmızı kan hücrelerinin üretimi ve sinir sistemi sağlığı açısından kritik öneme sahiptir. B12 eksikliği de benzer şekilde bilişsel bozukluklara, hafıza kaybına ve nörolojik hasara yol açabilir.

Bu nedenle uzmanlar, folat veya B12 eksikliği belirtileri yaşayan kişilerin mutlaka bir sağlık kuruluşuna başvurmasını öneriyor. Yanlış veya kontrolsüz vitamin takviyesi, özellikle B12 eksikliği varlığında nörolojik hasarın maskelenmesine neden olabilir.

FOLAT EKSİKLİĞİNİN DİĞER RİSKLERİ

Demans riskinin yanı sıra folat eksikliği;

Kardiyovasküler hastalıklar

Bazı kanser türleri

Kısırlık

Gebelikte doğum kusurları

Nöral tüp defektleri

FOLAT DÜZEYİ NASIL KORUNUR?

Folat eksikliğini önlemenin en etkili yolu dengeli ve çeşitli beslenmedir. Folat açısından zengin besinler şunlardır:

Brokoli

Kuşkonmaz

Ispanak ve diğer koyu yeşil yapraklı sebzeler

Mercimek ve nohut gibi baklagiller

Avokado

Portakal

Tam tahıllar ve kahverengi pirinç

Bazı durumlarda, özellikle emilim bozukluğu olan bireylerde veya gebelik döneminde, doktor kontrolünde folik asit takviyesi gerekebilir.

BEYİN SAĞLIĞI İÇİN ERKEN ÖNLEM ŞART

Demans kader değildir. Bilimsel veriler, beyin sağlığını korumaya yönelik erken ve doğru adımların, bunama riskini önemli ölçüde azaltabileceğini gösteriyor. Folat eksikliği de bu adımlar arasında göz ardı edilmemesi gereken bir faktör olarak öne çıkıyor.

Düzenli sağlık kontrolleri, dengeli beslenme, aktif yaşam tarzı ve zihinsel uyarımı artıran alışkanlıklar; sağlıklı bir beyin ve daha kaliteli bir yaşam için güçlü bir temel oluşturuyor. Beyninizi korumak için atacağınız her küçük adım, gelecekte büyük farklar yaratabilir.