20 yıllık AK Parti iktidarında FETÖ ve PKK yayınları haricinde devlet kararıyla hiçbir yayın kuruluşu kapatılmamışken, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk siyasi iktidarını oluşturan CHP, 1923-1949 tarihleri arasında başka hiçbir partiye izin vermeksizin ülkeyi tek başına dikta ile yönettiği dönem, basın üzerinde adeta sansür kubbesi oluşturuldu. CHP’nin 1923-1949 arasındaki 26 yıllık iktidarında 321 gazete ve derginin kapatıldığı, broşürlerin bile dağıtımının durdurulduğu, 1925-1931 yıllarında iki kez basına sansür kanunu çıkarıldığı, gazetecilerin İstiklal Mahkemeleri’nde idam sehpalarının gölgesinde cezaevlerine tıkıldığı, yurt dışında yayın yapan Türkçe ve yabancı yayınların Türkiye’ye girişinin engellendiği kaydedildi.

Ne yazıldıysa yasakladılar

CHP’nin 1923-1938 yılları arasındaki ilk döneminde yasaklanan yayın sayısı 144 olarak kayıtlara geçerken, CHP’nin milli şefi İsmet İnönü’nün 1938-1949 döneminde kapısına kilit vurulan yayın sayısının 177 olduğu belirlendi. Sansürcülükten gözü dönen CHP döneminde durdurulanlar arasında; siyasi gazete Tanin, sol tandanslı dergi Aydınlık, milliyetçi çizgideki Türkistan, Vatan Sesi, Millet Bayrağı, Milli Ateş, İslami gazete Sebilürreşad, mizah dergisi Kahkaha, ekonomi yayını yapan Kazanç, Milli Ticaret, izcilikle ilgili broşür İzciler Birliği, Osmanlı’nın ilk yerli gazetelerinden Tasviri Efkar, yabancı yayınlar Journal d’Orien, Le Soir, La Georgie, La Nation gibi yayınlar yer aldı.

Tek parti açık hava hapishanesi

4 Mart 1925 yılında yürürlüğe giren Takrir-i Sükun Kanunu, 3 Mayıs 1925’te kabul edilen Havale-i Şarkiyede İdare-i Örfiye Mıntıkasında Tatbik Edilecek Sansür Talimatnamesi ve 25 Temmuz 1931 yılında kabul edilen Matbuat Kanunu ile Osmanlı’dan bu yana yayın yapan gazetecilere karşı adeta savaş başlatan CHP iktidarı; Refik Halid Karay, Ahmet Emin Yalman, Hüseyin Cahit Yalçın gibi 17 gazeteciyi İstiklal Mahkemeleri’nde yargılattı. Hüseyin Cahit, Cevat Şakir, Zekeriya Sertel gibi yazarlar sürgün ve 15 yıla kadar hapse mahkum oldu. Kapatılan Aydınlık dergisi başyazarı Dr. Hüsnü ve yazarlar Nazım Hikmet ile Hasan Ali yurt dışına kaçtı.

Bir gazeteyi iki defa kapattılar

Yazar Kadir Çandarlıoğlu’nun “belgelerlegercektarih.com” internet adresinde yayınladığı geniş çaplı araştırmaya yansıyan korkunç veriler, CHP’nin 26 senelik iktidarı döneminde basına uygulanan baskının emsalinin ne Osmanlı devri, ne de sonraki cumhuriyet iktidarlarında görülmediğini gözler önüne seriyor. 26 Mart 1923’te kurulan Vatan gazetesi, sadece 7 ay faaliyette kalabilen Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı desteklediği için Ağustos 1925’te kapatıldı. Terakkiperver Partisi’nin faaliyetleri de 5 Haziran 1925’te sonlandırıldı. Mustafa Kemal’in ölümünden sonra gazete tekrar yayına başlama imkanı buldu. Ancak Vatan gazetesi, Charlie Chaplin filmindeki resimlerden ötürü, Inönü imzalı kararname ile bir kez daha kapatıldı.

Milli mücadele gazetelerine kilit

Ahmet Cevdet tarafından çıkarılan İkdam gazetesi, Kurtuluş Savaşı’nı destekleyen ve Ankara’ya ilk muhabir gönderen gazetelerden biri olarak tarihe geçti. Buna rağmen İstanbul Istiklal Mahkemesi’nde yargılandı ve gazetesi de kapatıldı Faik Ahmet öncülüğünde Trabzon’da çıkan İstikbal gazetesi, bütün Karadeniz ve Doğu Anadolu’da halkın Milli Mücadele’yi desteklemesinde önemli bir rol oynadı ancak CHP iktidarı döneminde yasakçılıktan nasibini alarak kapatıldı. Sebilürreşad gibi Millî Mücadele yıllarında öncü yol oynayan dergi ve etkisi kıtaları aşan bir dergi dahi kapatıldı.

Cumhuriyet bile nasibini aldı

Mustafa Kemal’in talimatıyla kurulan ve iktidar bülteni gibi yayın yapan Cumhuriyet gazetesi bile yasakçılıktan nasibini aldı. Cumhuriyet gazetesi, 27 Ekim 1934 tarihinde İsmet İnönü başbakanlığındaki CHP hükümeti tarafından “Hükümetin genel politikasına aykırı yayınlar yapmak” suçlaması ile 27 Ekim 1934 ile 5 Kasım 1934 arasında kapatıldı. Gazete, 1940 yılında “Hükümetin yayın politikasına aykırı yayınlar yaptığı” gerekçesiyle İnönü imzasıyla 90 gün süreyle bir kez daha kapatıldı.

Ekonomiye de sansür

CHP’nin tek parti diktası, “memleketin iktisadi istikrarını bulandıracak neşriyatta bulundukları” iddiasıyla ekonomi yayınlarına da savaş açtı. 1934’te Mustafa Kemal imzalı kararname ile Ticaret Gazetesi ile Türk Sanayi ve Ticaret Gazetesi kapatıldı. Bu dönemde ayrıca Kazanç ve Milli Ticaret yayınları da durduruldu.

Gazete-dergi doğrama dönemi

“Hükümetin politikasına aykırı yayın”, “İnkılaplara muhalefet”, “Mustafa Kemal Paşa’nın şahsına karşı yapılan yayın”, Vatandaşları kışkırtıcı yayın”, “Kamuoyunun huzurunu bozucu yayın”, “İrticayı teşvik edici yayın”, “Dini propaganda yapan yayın”, “Türkçülük ile ilgili yayın”, “Dost ülkeler aleyhine yapılan yayın”, “Dış politikaya zarar veren yayın” gibi kategorilendirmeler ile yasaklanan, sansürlenen, kapatılan veya ülkeye girişi CHP iktidarı tarafından yasaklanan gazete ve dergilerden bazıları şunlar: Halkın Sesi, Tanin, Vatan, Son Telgraf, Toksöz, İkdam, Sada-i Hak, İstikbal, Kahkaha, Press de Suar, Tevhid-i Efkar, Sebilürreşad, Aydınlık dergisi, Orak Çekiç dergisi, Yoldaş dergisi, Muhit, Türk Yurdu, Resimli Ay, Ziya, Vatan, Vakit, Yarın, Mücadele, Hakikat, Turan, Anadolu, Adalet, Yeni Dünya, Yeni Hayat, Rençber, Komünist, Başkurt, Pastis, Rizo Pastis, İtila, Politiya, Correspondan Enternasyonal, Journal des Debats gazetesi, Le Mois dergisi, The Literary Digest dergisi, Koca Balkan, Març, The Islamic Review dergisi, Dostluk gazetesi...

Bitmeyen liste

Yarın isimli broşür, Kurtuluş Neşriyatı, Müdafaai İslam gazetesi, Ricordati di Tua Madre, Türkistan, Zarya Kafkas, Doğru Söz, La Georgie, İstanbul’da kadın ve uyuşturucu ticareti yapıldığını haber yapan Police Magazine, Yolumuz, Bütün Dünya, Kazdağı, Açıksöz, Aydınyol, Revue Economique et Parlemantaire, Yeni Adam, Vatan Sesi, Millet Bayrağı, Milli Ateş, Vatan Dileği, Yasamız, İlham Kaynağı, Milli İnkılap, İstanbul’un Sesi, İzmir Postası, İnkılap Yolu, El Muazzam, İkaz, Osmanlı gazetesi, Adalet gazetesi, Halkın Sesi, Yeni Asır, Beyoğlu, El-Cedid, İstiklal, Zaman, Excelsior, Ticaret ve Türkiye İktisadı, Tan, Akşam, Cumhuriyet, Doğrusöz, Rol-Dumen, Akbaba...

Yasaklanan yasaklanana

Otlu Yurt, Yeni Kafkas, Azeri Türk, Bilidiriş, İlanı Hakikat, Türkçe Medeniyet, Kafkas Almanağı, Je Suis Partout, Halkın Sesi, The Caucasian Quarterly, Türkiye İhracatı, Kazanç, Maarif-i Umumiye, Türkiye Ticareti, Milli Ticaret, İzciler Birliği, Balkan Ticareti, Der Brockhaus atlası, Çağırış, Kafkas Eli, La Nation, Delik, Bozkurt, Yurt ve Dünya, Verim, Kopuz, Adımlar, Le Jour-Echo de Paris, Russky Golos, Bugün, İkdam, Journal d’Orien, Le Soir, Tasviri Efkar, La Stampa, Köroğlu, Haber, Beyoğlu, Yeni Sabah, Ege, Vakit, İstanbul. 

YARIN: İntiharlar ve hava durumu yayınının bile yasaklandığı CHP iktidarı